Shloka 2236
मनु-उपदेशः — भूत-उत्पत्ति, इन्द्रिय-निवृत्ति, तथा पर-स्वभाव-विवेकः
Manu’s Instruction on Elemental Origination, Sense-Withdrawal, and Discrimination of the Supreme Nature
न सुखेन न दुःखेन कदाचिदपि वर्तते । जीवात्माके आश्रित रहकर बुद्धि (सुख
na sukhena na duḥkhena kadācid api vartate |
ഭീഷ്മൻ പറഞ്ഞു—അന്തരാത്മാവ് തന്റെ സ്വഭാവത്തിൽ ഒരിക്കലും സുഖത്താലോ ദുഃഖത്താലോ നിയന്ത്രിതനാകുന്നില്ല. എന്നാൽ ബുദ്ധി ദേഹധാരിയായ ജീവാത്മാവിനെ ആശ്രയിക്കുമ്പോൾ അത് മൂന്നു ഭാവങ്ങളായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു—സുഖം, ശോകം, മോഹം. ചിലപ്പോൾ ആനന്ദം അനുഭവിക്കുന്നു, ചിലപ്പോൾ ദുഃഖത്തിൽ മുങ്ങുന്നു, മറ്റുചിലപ്പോൾ മോഹാവൃതനായി സുഖദുഃഖങ്ങളിലേതും അനുഭവിക്കാത്തവനാകുന്നു.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The self (ātman/jīvātman) is not intrinsically altered by pleasure or pain; it is the intellect (buddhi), influenced by delusion (moha), that cycles through experiences of joy, grief, or numb confusion. The ethical implication is to cultivate discernment and detachment, recognizing experiences as states of mind rather than the essence of the self.
In Śānti Parva, Bhīṣma instructs Yudhiṣṭhira on dharma and liberation-oriented wisdom. Here he explains a psychological and metaphysical point: the apparent fluctuations of happiness and sorrow belong to the mind/intellect, while the self remains fundamentally untouched.