Shloka 15
मनु-उपदेशः — भूत-उत्पत्ति, इन्द्रिय-निवृत्ति, तथा पर-स्वभाव-विवेकः
Manu’s Instruction on Elemental Origination, Sense-Withdrawal, and Discrimination of the Supreme Nature
पुरुषैरिन्द्रियाणीह वेदितव्यानि कृत्स्नश: । तमो रजश्न सत्त्वं च तेडपि भावास्तदाश्रिता:
puruṣair indriyāṇīha veditavyāni kṛtsnaśaḥ | tamo rajaś ca sattvaṃ ca te 'pi bhāvās tad-āśritāḥ ||
ഭീഷ്മൻ പറഞ്ഞു—ഈ ലോകത്ത് മനുഷ്യർ തങ്ങളുടെ ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ (അന്തഃകരണത്തെയും) പൂർണ്ണമായി അറിയുകയും ജാഗ്രതയോടെ കാത്തുസൂക്ഷിക്കുകയും വേണം; കാരണം തമസ്, രജസ്, സത്ത്വം—ഈ മൂന്നു ഗുണങ്ങളും അവയെ ആശ്രയിച്ചാണ് പ്രവർത്തിക്കുന്നത്.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
One should vigilantly know and regulate the senses and inner faculties, because the three guṇas (sattva, rajas, tamas) express themselves through them; mastery of conduct begins with mastery of these instruments.
In the Śānti Parva’s instruction section, Bhīṣma is advising Yudhiṣṭhira on ethical and psychological discipline, emphasizing sense-awareness and governance as the basis for stable character and right action.