Shloka 13
मनु-उपदेशः — भूत-उत्पत्ति, इन्द्रिय-निवृत्ति, तथा पर-स्वभाव-विवेकः
Manu’s Instruction on Elemental Origination, Sense-Withdrawal, and Discrimination of the Supreme Nature
भरतनन्दन! श्रोत्र आदि पाँच इन्द्रियाँ और मन--ये जीवात्माको विषयोंका ज्ञान करानेवाले हैं। शरीरमें इन छः के अतिरिक्त सातवीं बुद्धि और आठवाँ क्षेत्रज्ञ है ।। चक्षुरालोचनायैव संशयं कुरुते मन: । बुद्धिरध्यवसानाय क्षेत्रज्ञ: साक्षिवत् स्थित:,इन्द्रियाँ विषयोंको ग्रहण कराती हैं। मन संकल्प-विकल्प करता है। बुद्धि निश्चय करानेवाली है और क्षेत्रज्ञ (आत्मा) साक्षीकी भाँति स्थित रहता है
bharatanandana! śrotrādīni pañcendriyāṇi ca manaś ca—etāni jīvātmanaḥ viṣayajñāna-kārakāṇi. śarīre etebhyaḥ ṣaḍbhyaḥ pṛthak saptamī buddhir aṣṭamaḥ kṣetrajñaś ca. cakṣur ālocanāyaiva saṃśayaṃ kurute manaḥ; buddhir adhyavasānāya; kṣetrajñaḥ sākṣivat sthitaḥ.
ഭീഷ്മൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ഭരതനന്ദനാ! ശ്രോത്രാദിയായ അഞ്ചു ഇന്ദ്രിയങ്ങളും മനസ്സും—ഇവയാണ് ജീവന് വിഷയങ്ങളെ അറിയിക്കുന്ന ഉപകരണങ്ങൾ. ശരീരത്തിൽ ഈ ആറ് കൂടാതെ ഏഴാമത് ബുദ്ധി, എട്ടാമത് ക്ഷേത്രജ്ഞൻ (ആത്മാവ്) ഉണ്ട്. കണ്ണ് ദർശനത്തിനായി; മനസ്സ് സംശയവും വികല്പങ്ങളും ഉയർത്തുന്നു; ബുദ്ധി നിർണ്ണയം വരുത്തുന്നു; ക്ഷേത്രജ്ഞൻ സാക്ഷിപോലെ നിലകൊള്ളുന്നു.
भीष्म उवाच