Shloka 226
Jñāna-yoga and Karma-phala: Manu–Bṛhaspati on Akṣara and the Limits of Mantra
सुशृतं पायसे ब्रूयाद् यवाग्वां कूसरे तथा । भोजन करानेके पश्चात् दाता पूछे कि क्या भोजन सम्पन्न हो गया? ब्राह्मण उत्तर दे कि सम्पन्न हो गया। इसी प्रकार जल पिलानेके बाद दाता पूछे तृप्ति हुई क्या? ब्राह्मण उत्तर दे कि अच्छी तरह तृप्ति हो गयी। खीर खिलानेके बाद जब यजमान पूछे कि अच्छा बना था न? तब ब्राह्मण उत्तर दे बहुत अच्छा बना था। इसी प्रकार जौका हलुआ और खिचड़ी खिलानेके बाद भी प्रश्न और उत्तर होना चाहिये
suśṛtaṃ pāyase brūyād yavāgvāṃ kūsare tathā |
ഭീഷ്മൻ പറഞ്ഞു—പായസം നന്നായി വേവിച്ചാൽ ബ്രാഹ്മണൻ “നന്നായി വേവിച്ചിട്ടുണ്ട്” എന്നു പറയണം. അതുപോലെ യവാഗൂയും കൂസരവും സംബന്ധിച്ചും. ഭക്ഷണം കഴിപ്പിച്ചതിന് ശേഷം ദാതാവ് “ഭക്ഷണം സമാപ്തമായോ?” എന്നു ചോദിക്കണം; ബ്രാഹ്മണൻ “സമാപ്തമായി” എന്നു മറുപടി പറയണം. വെള്ളം കുടിപ്പിച്ചതിന് ശേഷം “തൃപ്തിയായോ?” എന്നു ചോദിക്കണം; ബ്രാഹ്മണൻ “നന്നായി തൃപ്തനായി” എന്നു പറയണം. പായസം നൽകിയ ശേഷം യജമാനൻ “നന്നായി ഉണ്ടാക്കിയതല്ലേ?” എന്നു ചോദിച്ചാൽ ബ്രാഹ്മണൻ “വളരെ നന്നായി ഉണ്ടാക്കിയിരിക്കുന്നു” എന്നു പറയണം. യവമധുരപദാർത്ഥങ്ങളും ഖിച്ചടി പോലുള്ള വിഭവങ്ങളും നൽകിയ ശേഷവും ഇങ്ങനെ ശിഷ്ടമായ ചോദ്യം-ഉത്തരം പാലിക്കണം; അപ്പോൾ അതിഥിസത്കാരം ധർമ്മവിധിപ്രകാരം പൂർണ്ണമാകും.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Dharma in hospitality is completed not only by giving food and water but also by maintaining courteous, truthful, and reassuring speech between host and guest—so the act of giving is sealed with respect and gratitude.
Bhishma instructs on proper meal etiquette: the host asks whether the guest has eaten and is satisfied, and the Brahmin guest responds appropriately, praising the well-prepared dishes such as pāyasa, yavāgū, and kūsara.