Shloka 42
Bhṛgu–Bharadvāja-saṃvāda: Vānaprastha-parivrājaka-ācāra, Abhaya-dharma, and Lokānāṃ Vibhāga (Śānti-parva 185)
एवं बहुविधाकार: शब्द आकाशसम्भव: । आकाशगजं शब्दमाहुरेभिवायुगुणैः सह,इस प्रकार आकाशजनित शब्दके अनेक भेद हैं। वायुसम्बन्धी गुणोंके साथ ही आकाशजनित शब्द होता है; ऐसा विद्वान पुरुष कहते हैं
evaṁ bahuvidhākāraḥ śabda ākāśasambhavaḥ | ākāśaguṇaṁ śabdam āhur ebhir vāyuguṇaiḥ saha ||
ഭരദ്വാജൻ പറഞ്ഞു—ഇങ്ങനെ ആകാശത്തിൽ നിന്നുയരുന്ന ശബ്ദം പലവിധ രൂപങ്ങൾ കൈക്കൊള്ളുന്നു. ശബ്ദം ആകാശത്തിന്റെ പ്രത്യേക ഗുണമാണെന്നും, അത് വായുവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ഗുണങ്ങളോടൊപ്പം തന്നെയാണ് ഗ്രഹിക്കപ്പെടുന്നതെന്നും പണ്ഡിതർ പറയുന്നു।
भरद्वाज उवाच
Educational Q&A
The verse presents a classical element-and-quality doctrine: sound (śabda) is said to originate from ākāśa and is regarded as ākāśa’s defining quality, while its manifestation and apprehension are discussed alongside the qualities associated with vāyu.
In the didactic setting of Śānti Parva, Bharadvāja is explaining a philosophical account of how sensory qualities relate to the elements—here focusing on sound, its origin in space (ākāśa), and its relation to air (vāyu).