Shloka 15
Bhṛgu–Bharadvāja-saṃvāda: Vānaprastha-parivrājaka-ācāra, Abhaya-dharma, and Lokānāṃ Vibhāga (Śānti-parva 185)
पादै: सलिलपानाच्च व्याधीनां चापि दर्शनात् । व्याधिप्रतिक्रियत्वाच्च विद्यते रसन॑ द्रुमे
pādaiḥ salilapānāc ca vyādhīnāṃ cāpi darśanāt | vyādhipratikriyatvāc ca vidyate rasanā drume ||
ഭരദ്വാജൻ പറഞ്ഞു—വൃക്ഷങ്ങൾ അവരുടെ ‘പാദങ്ങൾ’ അഥവാ വേരുകൾ വഴി ജലം പാനം ചെയ്യുന്നു; അവയ്ക്ക് രോഗങ്ങളും കാണപ്പെടുന്നു; ആ രോഗങ്ങളെ പ്രതിരോധിക്കാൻ ചികിത്സകളും പ്രയോഗിക്കപ്പെടുന്നു. അതിനാൽ വൃക്ഷത്തിൽ രസനേന്ദ്രിയം—രുചി ഗ്രഹിക്കുന്ന ശക്തി—ഉണ്ടെന്ന് സ്ഥാപിതമാകുന്നു.
भरद्वाज उवाच
Educational Q&A
Bharadvāja argues, using observation and inference, that trees are not inert: since they take in water through roots and can be seen to suffer and be treated for diseases, they must possess an internal sensory faculty—here identified as taste (rasanā). The ethical implication is greater care and restraint toward plant life.
In a reflective discussion characteristic of the Śānti Parva, Bharadvāja presents a reasoned claim about the sentience of trees. He cites practical signs—water uptake through roots, visible ailments, and the application of remedies—to support the conclusion that trees have sense-capacities.