Shloka 14
Varṇa-lakṣaṇa and Ātma-saṃyama (Marks of Social Conduct and Self-Restraint) | वर्णलक्षणम् एवं आत्मसंयमः
सम्मान-अपमान, लाभ-हानि तथा उन्नति-अवनति--ये पूर्वजन्मके कर्मोके अनुसार बार-बार प्राप्त होते हैं और प्रारब्धभोगके पश्चात् निवृत्त हो जाते हैं ।। आत्मना विदहितं दुःखमात्मना विहितं सुखम् | गर्भशय्यामुपादाय भुज्यते पौर्वदेहिकम्,दुःख अपने ही किये हुए कर्मोका फल है और सुख भी अपने ही पूर्वकृत कर्मोंका परिणाम है। जीव माताकी गर्भशय्यामें आते ही पूर्वशरीरद्वारा उपार्जित सुख-दुःखका उपभोग करने लगता है
bhīṣma uvāca | ātmanā vidhitaṃ duḥkham ātmanā vihitaṃ sukham | garbhaśayyām upādāya bhujyate paurvadehikam ||
ഭീഷ്മൻ പറഞ്ഞു—ദുഃഖം സ്വന്തം ആത്മാവാൽ തന്നെ വിധിക്കപ്പെടുന്നതാണ്; സുഖവും സ്വന്തം ആത്മാവാൽ തന്നെ വിധിക്കപ്പെടുന്നതാണ്. ജീവി ഗർഭശയ്യ സ്വീകരിക്കുന്ന നിമിഷം മുതൽ മുൻദേഹത്തിൽ സമ്പാദിച്ച ഫലങ്ങൾ അനുഭവിക്കാൻ തുടങ്ങുന്നു; അതുകൊണ്ട് മുൻകർമ്മാനുസാരം മാനം-അപമാനം, ലാഭം-നഷ്ടം, ഉയർച്ച-താഴ്ച എന്നിവ വീണ്ടും വീണ്ടും വരുന്നു; പ്രാരബ്ധം ക്ഷയിച്ചാൽ അവ ശമിക്കുന്നു.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhishma teaches that both suffering and happiness arise from one’s own actions (karma). The results of deeds from a prior embodiment begin to be experienced from conception onward, and they cease when the allotted (prārabdha) portion is fully undergone.
In the Shanti Parva’s instruction on dharma and right understanding, Bhishma addresses the moral logic behind life’s reversals—honor/dishonor, gain/loss, rise/fall—explaining them as recurring outcomes of past actions rather than random events.