Shloka 16
प्रजाविसर्ग-तत्त्वनिर्णयः | Cosmogony of Elemental Emergence
Bharadvāja–Bhṛgu Dialogue
को हि जानाति कस्याद्य मृत्युकालो भविष्यति । (न मृत्युरामन्त्रयते हर्तुकामो जगत्प्रभु: । अबुद्ध एवाक्रमते मीनान् मीनग्रहो यथा ।।) कौन जानता है कि किसका मृत्युकाल आज ही उपस्थित होगा? सम्पूर्ण जगत्पर प्रभुत्व रखनेवाली मृत्यु जब किसीको हरकर ले जाना चाहती है तो उसे पहलेसे निमन्त्रण नहीं भेजती है। जैसे मछुवारे चुपकेसे आकर मछलियोंको पकड़ लेते हैं, उसी प्रकार मृत्यु भी अज्ञात रहकर ही आक्रमण करती है ।। युवैव धर्मशील: स्यादनित्यं खलु जीवितम् । कृते धर्मे भवेत् कीर्तिरिह प्रेत्य च वै सुखम्
ko hi jānāti kasyādya mṛtyukālo bhaviṣyati | na mṛtyur āmantrayate hartukāmo jagatprabhuḥ | abuddha evākramate mīnān mīnagraho yathā || yuvāiva dharmaśīlaḥ syād anityaṃ khalu jīvitam | kṛte dharme bhavet kīrtir iha pretya ca vai sukham ||
ഇന്നുതന്നെ ആരുടെ മരണകാലം വരുമെന്നു ആര് അറിയുന്നു? സർവ്വലോകാധിപനായ മരണം ആരെയെങ്കിലും ഹരിക്കുവാൻ ഉദ്ദേശിക്കുമ്പോൾ മുൻകൂട്ടി ക്ഷണം അയക്കുകയില്ല. മീൻപിടിത്തക്കാരൻ അദൃശ്യമായി വന്ന് മീനുകളെ പിടിക്കുന്നതുപോലെ, മരണംയും കാണാതെയിരിക്കെ ആക്രമിക്കുന്നു. അതുകൊണ്ട് യുവാവസ്ഥയിൽ തന്നെ ധർമ്മനിഷ്ഠനാകണം; ജീവൻ നിസ്സംശയം അനിത്യം. ധർമ്മം ചെയ്താൽ ഇഹലോകത്തിൽ കീർത്തി വർധിക്കും; പരലോകത്തിൽ സുഖവും ലഭിക്കും.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Because death can come at any moment and gives no prior warning, one should practice dharma without delay—especially while young—so that one gains honorable reputation in this life and well-being after death.
In the Śānti Parva’s instruction section, Bhīṣma advises the listener on ethical urgency: he uses the image of a fisherman suddenly catching fish to illustrate how death strikes unexpectedly, and he urges timely commitment to righteous living.