Shloka 13
मृत्यु-काल-प्रबोधनम् (Instruction on Mortality, Time, and Truth) — Mahābhārata, Śānti-parva 169
अल्पेडप्यपकृते मूढस्तथाज्ञानात् कृतेडपि च । कार्यसेवी च मित्रेषु मित्रद्धेषी नराधिप,जो लोभी, क्रूर, धर्मत्यागी, कपटी, शठ, क्षुद्र, पापाचारी, सबपर संदेह करनेवाला, आलसी, दीर्घसूत्री, कुटिल, निन्दित, गुरुपत्नीगामी, संकटके समय साथ छोड़कर चल देनेवाला, दुरात्मा, निर्लज्ज, सब ओर पापपूर्ण दृष्टि डालनेवाला, नास्तिक, वेदोंकी निनन््दा करनेवाला, इन्द्रियोंको खुला छोड़कर जगत्में इच्छानुसार विचरनेवाला, झूठा, सबके द्वेषका पात्र, अपनी प्रतिज्ञापर स्थिर न रहनेवाला, चुगलखोर, अपवित्र बुद्धिवाला, ईर्ष्यालु, पापपूर्ण विचार रखनेवाला, दुष्ट स्वभाववाला, मनको वशमें न रखनेवाला, नृशंस, धूर्त, मित्रोंकी बुराई करनेवाला, सदा दूसरोंका धन लेनेकी इच्छा रखनेवाला, यथाशक्ति देनेवालेपर भी संतुष्ट न रहनेवाला, मन्दबुद्धि, मित्रको भी सदा धैर्यसे विचलित करनेवाला, असावधान, बेमौके क्रोध करनेवाला, अकस्मात् विरोधी होकर कल्याणकारी सुहृदोंको भी शीघ्र ही त्याग देनेवाला, अनजानमें थोड़ा-सा भी अपराध बन जानेपर मित्रका अनिष्ट करनेवाला, पापी, अपना काम बनानेके लिये ही मित्रोंस मेल रखनेवाला, वास्तवमें मित्रद्वेषी, मुखसे मित्रताकी बातें करके भीतरसे शत्रुभाव रखनेवाला, कुटिल दृष्टिसे देखनेवाला, विपरीतदर्शी, भलाईसे कभी पीछे न हटनेवाले मित्रको भी त्याग देनेवाला, शराबी, द्वेषी, क्रोधी, निर्दयी, क्रूर, दूसरोंको सतानेवाला, मित्रद्रोही, प्राणियोंकी हिंसामें तत्पर रहनेवाला, कृतघ्न तथा नीच हो, संसारमें ऐसे मनुष्यके साथ कभी संधि नहीं करनी चाहिये। जो दूसरोंका छिद्र खोजता हो, वह भी संधि करनेके योग्य नहीं है। अब संधि करनेके योग्य पुरुषोंको बता रहा हूँ, सुनो
bhīṣma uvāca | alpe 'py apakṛte mūḍhas tathājñānāt kṛte 'pi ca | kāryasevī ca mitreṣu mitradveṣī narādhipa |
ഭീഷ്മൻ പറഞ്ഞു—ഹേ രാജാവേ! ചെറിയ അപകാരം കൊണ്ടുപോലും മൂഢനായി കോപിച്ച് വൈരിയായി മാറുന്നവൻ, അജ്ഞാനവശാൽ സംഭവിച്ച കുറ്റത്തിനും ദ്വേഷം വിടാത്തവൻ; സുഹൃത്തുക്കളെ സമീപിക്കുന്നത് സ്വന്തം കാര്യം സാധിപ്പിക്കാനായി മാത്രം, എന്നാൽ യഥാർത്ഥത്തിൽ സുഹൃദ്ദ്വേഷി—അവനോടു സന്ധി ചെയ്യരുത്. മറ്റുള്ളവരുടെ ദോഷങ്ങൾ തേടുന്നതിൽ മാത്രം ലീനനായവനും സന്ധിക്ക് അയോഗ്യൻ. ഇനി സന്ധിക്ക് യോഗ്യരെ ഞാൻ പറയുന്നു—ശ്രദ്ധിക്കൂ.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Alliance (sandhi) should be based on tested character. A person who becomes hostile over minor slights, refuses to forgive unintentional faults, and uses friendship only as a tool is fundamentally unsafe; such a ‘friend-hater’ should not be trusted with peace or partnership.
In Shanti Parva’s instruction on dharma and polity, Bhishma addresses the king and lists the kinds of people with whom one should not make treaties or friendships, then signals that he will next describe those who are fit for alliance.