Shloka 10
Adhyāya 164: Gautama as Guest; Kaśyapa’s Satkāra and the Fourfold Arthagati; Journey to Virūpākṣa
दयया सर्वभूतानां निर्वेदात् सा निवर्तते । अवद्यदर्शनादेति तत्त्वज्ञानाच्च धीमताम्,क्रोध और लोभसे तथा अभ्याससे परासुता प्रकट होती है। संपूर्ण प्राणियोंके प्रति दयासे और वैराग्यसे वह निवृत्त होती है। परदोष-दर्शनसे इसकी उत्पत्ति होती और बुद्धिमानोंके तत्त्वज्ञानसे वह नष्ट हो जाती है
dayayā sarvabhūtānāṁ nirvedāt sā nivartate | avadyadarśanād eti tattvajñānāc ca dhīmatām ||
ഭീഷ്മൻ വിശദീകരിച്ചു—ഈ ഹാനികരമായ പ്രവണത മറ്റുള്ളവരുടെ ദോഷങ്ങൾ കാണുന്ന ശീലത്തിൽ നിന്നാണ് ഉദിക്കുന്നത്; എന്നാൽ സർവ്വഭൂതങ്ങളോടുള്ള കരുണയും വൈരാഗ്യവും അതിനെ തടഞ്ഞ് പിൻവലിക്കുന്നു. ജ്ഞാനികളുടെ തത്ത്വജ്ഞാനം അതിനെ പൂർണ്ണമായി നശിപ്പിക്കുന്നു—ദോഷാന്വേഷണത്തിന് പകരം ബോധവും സംയമവും സ്ഥാപിതമാകുന്നു।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhishma teaches that the tendency to judge and dwell on others’ faults gives rise to a destructive mental state, while compassion for all beings and dispassion restrain it; for the wise, insight into truth (tattva-jñāna) uproots it completely.
In Shanti Parva, Bhishma is instructing Yudhishthira on dharma and inner discipline. Here he analyzes the causes of a moral-psychological failing (born of fault-finding) and prescribes its remedies—compassion, detachment, and true knowledge.