Shloka 11
Adhyāya 159 — Dāna–Dakṣiṇā, Āpaddharma Measures, and Prāyaścitta Classifications
साहसानां च सर्वेषामकार्याणां क्रियास्तथा । पराये धनका अपहरण, परायी स्त्रियोंके प्रति बलात्कार, वाणीका वेग, मनका वेग, निन्दा करनेकी विशेष प्रवृत्ति, जननेन्द्रियका वेग, उदरका वेग, मृत्युका भयंकर वेग अर्थात् आत्महत्या, ईर्ष्याका प्रबल वेग, मिथ्या का दुर्जय वेग, अनिवार्य रसनेन्द्रियका वेग, दुःसह श्रोत्रेन्द्रियका वेग, घृणा, अपनी प्रशंसाके लिये बढ़-बढ़कर बातें बनाना, मत्सरता, पाप, दुष्कर कर्मोमें प्रवृत्ति, न करने योग्य कार्य कर बैठना--इन सबका कारण भी लोभ ही है || ८--१० $ || जातौ बाल्ये च कौमारे यौवने चापि मानवा:,नित्यं गम्भीरतोयाभिरापगाभिरिवोदधि: । कुरुश्रेष्ठ! मनुष्य जन्मकालमें, बाल्यावस्थामें तथा कौमार और यौवनावस्थामें जिसके कारण अपने बुरे कर्मोको छोड़ नहीं पाते हैं, जो मनुष्यके वृद्ध होनेपर भी जीर्ण नहीं होता, वह लोभ ही है। जिस प्रकार गहरे जलवाली बहुत-सी नदियोंके मिल जानेसे भी समुद्र नहीं भरता है, उसी प्रकार कितने ही पदार्थोका लाभ क्यों न हो जाय, लोभका पेट कभी नहीं भरता है
bhīṣma uvāca | sāhasānāṃ ca sarveṣām akaryāṇāṃ kriyās tathā | parāye dhanaka-apaharaṇam, parāyī-strīṣu prati balātkāraḥ, vāg-vegaḥ, mano-vegaḥ, nindāyāḥ viśeṣa-pravṛttiḥ, jananendriya-vegaḥ, udara-vegaḥ, mṛtyoḥ bhayaṅkara-vegaḥ (ātmahatyā), īrṣyāyāḥ prabala-vegaḥ, mithyāyāḥ durjaya-vegaḥ, anivārya-rasanendriya-vegaḥ, duḥsaha-śrotrendriya-vegaḥ, ghṛṇā, sva-praśaṃsāyai baḍha-baḍhakar vākya-racanā, matsaratā, pāpam, duṣkara-karmeṣu pravṛttiḥ, na kartavyaṃ karma kartum—etad sarvaṃ lobha-hetukam || jātau bālye ca kaumāre yauvana cāpi mānavāḥ nityaṃ gambhīra-toyābhir āpagābhir ivodadhiḥ | kuruśreṣṭha! janma-kāle bālye kaumāre yauvana-sthāyāṃ ca yena hetunā manuṣyāḥ sva-duṣkarmāṇi tyaktum na śaknuvanti, yo vṛddhe ’pi na jīryati, sa eva lobhaḥ | yathā gambhīra-toyā bahvyo nadyaḥ samāgatā api sāgaraṃ na pūrayanti, tathā bahu-dravya-lābhe ’pi lobhasya udaraṃ kadācid na pūryate |
ഭീഷ്മൻ പറഞ്ഞു—എല്ലാ തരത്തിലുള്ള ധിക്കാരസാഹസങ്ങളും, ചെയ്യരുതാത്ത പ്രവൃത്തികളുമെല്ലാം ഉദ്ഭവിക്കുന്നത് ലോഭത്തിൽ നിന്നാണ്. ലോഭം മൂലം മനുഷ്യൻ പരധനം അപഹരിക്കുന്നു, പരസ്ത്രീയെ ലംഘിക്കുന്നു; വാക്കിന്റെയും മനസ്സിന്റെയും ഉഗ്രവേഗങ്ങൾ അവനെ നയിക്കുന്നു; നിന്ദയിൽ പ്രത്യേകമായി ആസക്തനാകുന്നു; ജനനേന്ദ്രിയത്തിന്റെയും ഉദരത്തിന്റെയും വേഗങ്ങൾ അവനെ തള്ളുന്നു; മരണത്തിലേക്കുള്ള ഭയാനക വേഗം—അതായത് ആത്മവിനാശം—അവനെ പിടിക്കുന്നു; പ്രബല അസൂയ അവനെ ഒഴുക്കിക്കൊണ്ടുപോകുന്നു; അസത്യത്തിന്റെ ദുര്ജയ വേഗം അവനെ ജയിക്കുന്നു; നാവിന്റെ അനിവാര്യ തൃഷ്ണയും ചെവിയുടെ ദുഃസഹ ആഗ്രഹവും അവനെ വലിക്കുന്നു; അവൻ ദ്വേഷത്തിൽ വീഴുന്നു, സ്വന്തം പ്രശംസയ്ക്കായി അതിശയോക്തി പറയുന്നു, മാത്സര്യത്തിലാകുന്നു, പാപത്തിലേക്ക് തിരിയുന്നു, ദുഷ്കരവും നിഷിദ്ധവുമായ കർമ്മങ്ങളിലേക്കു പാഞ്ഞുചാടുന്നു—ഇവയൊക്കെയും ലോഭത്തിന്റെ ഫലമാണ്. കുരുശ്രേഷ്ഠാ! ജനനം മുതൽ ബാല്യം, കൗമാരം, യൗവനം വരെ മനുഷ്യൻ ദുഷ്കർമ്മങ്ങൾ ഉപേക്ഷിക്കാതെ ഇരിക്കാൻ കാരണമാകുന്നതും, വാർദ്ധക്യത്തിലും ക്ഷയിക്കാത്തതും ലോഭം തന്നെയാണ്. ആഴമുള്ള ജലമുള്ള അനേകം നദികൾ ചേർന്നാലും സമുദ്രം നിറയാത്തതുപോലെ, എത്ര ലാഭം ലഭിച്ചാലും ലോഭത്തിന്റെ ഉദരം ഒരിക്കലും തൃപ്തിയാകുന്നില്ല.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Greed (lobha) is presented as the root cause behind a wide spectrum of unethical and self-destructive behaviors—violence, theft, sexual violation, slander, lying, envy, spite, and compulsive indulgence. It is portrayed as inherently insatiable, never satisfied by increased gain.
In the Shanti Parva’s instruction section, Bhishma addresses Yudhiṣṭhira (called ‘best of the Kurus’) and explains the moral danger of greed. He lists the impulses and crimes it generates and reinforces the point with a simile: like the ocean that is not filled by many rivers, greed is not filled by many acquisitions.