Shloka 23
Dama-pradhāna-dharma (Self-restraint as the Root of Dharma) — Śānti-parva 154
चतुष्पात्पक्षिकीटानां प्राणिनां स्नेहसड्विनाम् । परलोकगतिस्थानां मुनियज्ञक्रिया इव,“पशु और पक्षियोंका भी अपने बच्चेपर जैसा स्नेह होता है, उसे तुम देखो। यद्यपि स्नेहमें आसक्त उन पशु-पक्षी-कीट आदि प्राणियोंको अपने बच्चोंके पालन-पोषण करनेपर भी परलोकमें उनसे उस प्रकार कोई फल नहीं मिलता जैसे कि परलोककी गतिमें स्थित हुए मुनियोंको यज्ञादि क्रियासे मिलता है
catuṣpāt-pakṣikīṭānāṁ prāṇināṁ sneha-saḍvinām | paraloka-gati-sthānāṁ muni-yajña-kriyā iva ||
ഭീഷ്മൻ പറഞ്ഞു—നാലുകാലികൾ, പക്ഷികൾ, കീടങ്ങൾ മുതലായ ജീവികൾക്കും സ്വന്തം കുഞ്ഞുങ്ങളോടു ഗാഢസ്നേഹം ഉണ്ട്. എന്നാൽ ആ സ്നേഹത്തിൽ ആസക്തരായ അവർ കുഞ്ഞുങ്ങളെ കാത്തു വളർത്തിയാലും, പരലോകഗതിയെ ലക്ഷ്യമാക്കി യജ്ഞാദി ക്രിയകൾ ചെയ്യുന്ന മുനിമാർക്കു ലഭിക്കുന്നതുപോലുള്ള ഫലം അവർക്കു ലഭിക്കുകയില്ല.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Natural affection for one’s offspring exists even among animals and insects, but mere attachment-driven care does not automatically generate spiritual merit for the afterlife; intentional dharmic discipline—exemplified by sages’ sacrificial and prescribed acts—bears fruit in the next world.
In the Śānti Parva’s instruction on dharma, Bhīṣma is teaching Yudhiṣṭhira by contrasting instinctive, attachment-based parental behavior in creatures with the deliberate, merit-producing religious practices of sages aimed at the soul’s post-mortem destiny.