Shloka 16
अध्याय १५२: लोभः पापस्य मूलम् — Greed as the Root of Wrongdoing
धिककार्य मां धिक््कुरुते तस्मात् त्वाहं प्रसादये । भीष्मजी कहते हैं--राजन्! मुनिवर इन्दोतके ऐसा कहनेपर जनमेजयने उन्हें इस प्रकार उत्तर दिया--'मुने! मैं घृणा और तिरस्कारके योग्य हूँ; इसीलिये आप मेरा तिरस्कार करते हैं। मैं निनन््दाका पात्र हूँ; इसीलिये बार-बार मेरी निन््दा करते हैं। मैं धिक्कारने और दुतकारनेके ही योग्य हूँ; इसीलिये आपकी ओरसे मुझे धिक्कार मिल रहा है और इसीलिये मैं आपको प्रसन्न करना चाहता हूँ
dhik-kārya māṁ dhik-kurute tasmāt tvāhaṁ prasādaye |
ഭീഷ്മൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! മുനിവരൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ ജനമേജയൻ ഇപ്രകാരം മറുപടി പറഞ്ഞു—“മുനേ! ഞാൻ വെറുപ്പിനും അവഹേളനത്തിനും യോഗ്യൻ; അതുകൊണ്ടാണ് നിങ്ങൾ എന്നെ ധിക്കരിക്കുന്നത്. ഞാൻ നിന്ദയ്ക്ക് പാത്രം; അതുകൊണ്ടാണ് നിങ്ങൾ വീണ്ടും വീണ്ടും നിന്ദിക്കുന്നത്. അതിനാലാണ് ഞാൻ നിങ്ങളെ പ്രസാദിപ്പിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നത്.” ശൗനകൻ പറഞ്ഞു—“നരേശ്വരാ! നിന്റെ ദംഭവും അഭിമാനവും മുറിച്ചെറിഞ്ഞ് നിന്നെ പ്രീതിപ്പെടുത്താൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ധർമ്മത്തെ നിരന്തരം സ്മരിച്ച് സർവ്വഭൂതഹിതത്തിൽ നിലകൊൾക.”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse models ethical humility: accepting blame without defensiveness and seeking reconciliation. It implies that correction and censure can be instruments for moral improvement, and the proper response is self-examination and a desire to restore right relations.
Within Bhīṣma’s discourse in Śānti Parva, the speaker voices a stance of self-reproach—acknowledging that he deserves rebuke and therefore seeks to appease the other party—framing admonition as a legitimate response to fault and as a step toward ethical realignment.