Shloka 6
कुरुनन्दन! धर्म और सत्पुरुषोंका आचार--ये बुद्धिसे ही प्रकट होते हैं और सदा उसीके द्वारा जाने जाते हैं। तुम मेरी इस बातको अच्छी तरह समझ लो ।। बुद्धिश्रेष्ठा हि राजानश्चरन्ति विजयैषिण: । धर्म: प्रतिविधातव्यो बुद्धया राज्ञा ततस्तत:,विजयकी अभिलाषा रखनेवाले एवं बुद्धिमें श्रेष्ठ सभी राजा धर्मका आचरण करते हैं। अतः राजाको इधर-उधरसे बुद्धिके द्वारा शिक्षा लेकर धर्मका भलीभाँति आचरण करना चाहिये
bhīṣma uvāca |
buddhiśreṣṭhā hi rājānaś caranti vijayaiṣiṇaḥ |
dharmaḥ pratividhātavyo buddhyā rājñā tatas tataḥ ||
ഭീഷ്മൻ പറഞ്ഞു—കുരുനന്ദനാ! ധർമ്മവും സത്പുരുഷന്മാരുടെ ആചാരവും ബുദ്ധിയിൽ നിന്നുതന്നെ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു; ബുദ്ധിയാൽ തന്നെയാണ് അവ എപ്പോഴും അറിയപ്പെടുന്നത്—എന്റെ വാക്ക് നന്നായി ഗ്രഹിക്ക. വിജയം ആഗ്രഹിക്കുകയും ബുദ്ധിയിൽ ശ്രേഷ്ഠരായിരിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന രാജാക്കന്മാർ ധർമ്മമാർഗ്ഗത്തിലൂടെയാണ് നടക്കുന്നത്. അതിനാൽ രാജാവ് പല ഉറവിടങ്ങളിൽ നിന്ന് പഠനം നേടി, ബുദ്ധിയെ ആശ്രയിച്ച്, വീണ്ടും വീണ്ടും ധർമ്മത്തെ യഥാവിധി നടപ്പാക്കണം—അപ്പോൾ ധർമ്മം ഭരണത്തിൽ പ്രായോഗികമാകും.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Dharma in kingship is not merely inherited custom; it must be understood and implemented through buddhi (discernment). A ruler seeking success should repeatedly apply intelligent judgment to enact righteous policy and conduct appropriate to each situation.
In the Śānti Parva’s instruction on kingship, Bhīṣma continues advising Yudhiṣṭhira after the war, emphasizing that effective and righteous rule depends on superior intelligence and continual situational application of dharma.