Shloka 50
Śaraṇāgata-Atithi-Dharma in the Kapota Narrative (कपोत-आख्यानम्—शरणागतधर्मः)
उसने बड़े आदरके साथ हाथ जोड़कर नेत्रोंसे आँसू बहाते हुए वहाँ विश्वामित्रसे कहा --“ब्रह्मन! इस रातके समय आपकी यह कैसी चेष्टा है?--आप क्या करना चाहते हैं?” ।। ४९ || विश्वामित्रस्तु मातज्रमुवाच परिसान्त्वयन् । क्षुधितो5हं गतप्राणो हरिष्यामि श्वजाघनीम्,विश्वामित्रने चाण्डालको सान्त्वना देते हुए कहा--'भाई! मैं बहुत भूखा हूँ। मेरे प्राण जा रहे हैं; अतः मैं यह कुत्तेकी जाँघ ले जाऊँगा
ghapaca uvāca: sa bāhu-yojitāñjaliḥ netrābhyāṃ aśrūṇi muñcan tatra viśvāmitram uvāca— “brāhmaṇa! asmin rātri-samaye tava iyaṃ kīdṛśī ceṣṭā? kiṃ kartum icchasi?” || 49 || viśvāmitras tu mātajram uvāca pari-sāntvayan— “bhrātaḥ! kṣudhito ’haṃ gata-prāṇaḥ; ato ’haṃ śva-jāghanim hariṣyāmi.”
ചാണ്ഡാലൻ വലിയ ബഹുമാനത്തോടെ കൈകൂപ്പി, കണ്ണീരൊഴുക്കി അവിടെ വിശ്വാമിത്രനോട് പറഞ്ഞു—“ബ്രാഹ്മണനേ! ഈ രാത്രിസമയത്ത് നിങ്ങളുടെ ഈ വിചിത്ര പ്രവർത്തി എന്ത്? നിങ്ങൾ എന്താണ് ചെയ്യാൻ ഉദ്ദേശിക്കുന്നത്?” അപ്പോൾ വിശ്വാമിത്രൻ അവനെ ആശ്വസിപ്പിച്ച് പറഞ്ഞു—“സഹോദരാ, ഞാൻ അത്യന്തം വിശപ്പിലാണ്; എന്റെ പ്രാണങ്ങൾ ക്ഷയിക്കുന്നു; അതുകൊണ്ട് ഈ നായയുടെ തുട ഞാൻ എടുത്തുകൊണ്ടുപോകും.”
घपच उवाच
Educational Q&A
The verse highlights how dharma can become conflicted under extreme distress: preserving life (prāṇa-rakṣaṇa) may press against ordinary rules of purity and permitted food. It also models humane speech—Viśvāmitra consoles and addresses the other as “brother,” indicating compassion even amid transgression driven by necessity.
At night, an outcaste man (Ghapaca/caṇḍāla figure) sees Viśvāmitra attempting to take a dog’s thigh and, with tears and folded hands, questions him. Viśvāmitra replies that he is starving and near death, so he intends to take the meat.