Shloka 52
Dasyu-maryādā and Buddhi-guided Rāja-nīti (दस्युमर्यादा तथा बुद्धिप्रधान-राजनीति)
कुछ लोग एक साथ ही मारे जाते हैं; कुछ एक-एक करके मरते हैं और बहुत-से लोग दीर्घकालतक मरते ही नहीं हैं। जैसे आग ईंधनको पाकर उसे जला देती है, उसी प्रकार काल ही समस्त प्राणियोंको दग्ध कर देता है ।। नाहं प्रमाणं नैव त्वमन्योन्यं कारणं शुभे | कालो नित्यमुपादत्ते सुखं दु:ःखं च देहिनाम्,शुभे! एक दूसरेके प्रति किये गये अपराधमें न तो तुम यथार्थ कारण हो और न मैं ही वास्तविक हेतु हूँ। काल ही सदा समस्त देहधारियोंके सुख-दुःखको ग्रहण या उत्पन्न करता है
brāhmadatta uvāca |
kecid yugapad eva hanyante; kecid ekaikaśo mriyante; bahavaś ca dīrghakālaṃ naiva mriyante | yathā agnir indhanaṃ prāpya tad dahati, tathā kāla eva sarvaprāṇinaḥ dagdhān karoti ||
nāhaṃ pramāṇaṃ naiva tvam anyonyaṃ kāraṇaṃ śubhe |
kālo nityam upādatte sukhaṃ duḥkhaṃ ca dehinām ||
ചിലർ ഒരുമിച്ചുതന്നെ വധിക്കപ്പെടുന്നു; ചിലർ ഒരൊരുത്തരായി മരിക്കുന്നു; പലരും ദീർഘകാലം മരിക്കാതെ ഇരിക്കുന്നു. അഗ്നി ഇന്ധനം ലഭിച്ചാൽ അതിനെ ദഹിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ, കാലം തന്നെയാണ് സകല ജീവികളെയും ദഹിപ്പിക്കുന്നത്. ശുഭേ! നമ്മുടെ തമ്മിലുള്ള അപരാധങ്ങളിൽ നീയും യഥാർത്ഥ കാരണം അല്ല, ഞാനും അല്ല; ദേഹധാരികളുടെ സുഖദുഃഖങ്ങളെ നിരന്തരം നിശ്ചയിച്ച് വരുത്തുന്നത് കാലം തന്നെയാണ്.
ब्रह्मदत्त उवाच
Educational Q&A
The verse emphasizes Kāla (Time) as the overarching force that determines the arising of pleasure and pain and the timing of death. It counsels restraint from personal blame in mutual offenses, pointing toward detachment and a broader, dharmic understanding of causality.
Brahmadatta addresses a woman (“śubhe”), reflecting on how beings die in different ways and at different times. He reframes a conflict or wrongdoing between them by denying that either party is the ultimate cause, attributing outcomes to Kāla, the cosmic principle that governs embodied life.