Shloka 23
Dasyu-maryādā and Buddhi-guided Rāja-nīti (दस्युमर्यादा तथा बुद्धिप्रधान-राजनीति)
ब्रह्मदत्त: सुतं दृष्टवा पूजन्याहृतलोचनम् । कृते प्रतिकृतं मत्वा पूजनीमिदमब्रवीत्,राजा ब्रह्मदत्तने देखा कि पूजनीने मेरे पुत्रकी आँखें ले लीं, तब उन्होंने यह समझ लिया कि राजकुमारको उसके कुकर्मका ही बदला मिला है। यह सोचकर राजाने रोष त्याग दिया और पूजनीसे इस प्रकार कहा
brahmadattaḥ sutaṃ dṛṣṭvā pūjanyāhṛta-locanam | kṛte pratikṛtaṃ matvā pūjanīm idam abravīt ||
ഭീഷ്മൻ പറഞ്ഞു—രാജാവ് ബ്രഹ്മദത്തൻ പൂജനീ തന്റെ പുത്രന്റെ കണ്ണുകൾ എടുത്തുകളഞ്ഞത് കണ്ടപ്പോൾ, അത് ചെയ്തതിനുള്ള യുക്തമായ പ്രതികാരം—രാജകുമാരന്റെ ദുഷ്കർമ്മത്തിന് ലഭിച്ച പ്രതിഫലം—എന്ന് ഗ്രഹിച്ചു. അങ്ങനെ വിചാരിച്ച് രാജാവ് കോപം ഉപേക്ഷിച്ചു പൂജനിയോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse highlights ethical discernment and self-restraint: when harm returns as a consequence of prior wrongdoing, a wise ruler recognizes the moral causality (pratikṛta for kṛta) and abandons blind anger, responding with measured judgment rather than vengeance.
King Brahmadatta sees that Pujanī has taken his son’s eyes. Instead of reacting with rage, he interprets the event as a deserved consequence of the prince’s earlier misdeed, relinquishes anger, and then addresses Pujanī to continue the dialogue.