Shloka 148
कृतं मृगयसे शत्रुं सुखोपायमसंशयम् । “बुद्धिमानू लोमश! जो तुम आज जालके बन्धनसे छूटनेके बाद ही कृतज्ञतावश मुझ अपने शत्रुको सुख पहुँचानेका असंदिग्ध उपाय ढूँढ़ने लगे हो, इसका क्या कारण है? जहाँतक उपकारका बदला चुकानेका प्रश्न है, वहाँतक तो हमारी-तुम्हारी समान स्थिति है। यदि मैंने तुम्हें संकटसे छुड़ाया है, तो तुमने भी तो मुझे वैसी ही विपत्तिसे बचाया है; फिर मैं तो कुछ करता नहीं, तुम्हीं क्यों उपकारका बदला देनेके लिये उतावले हो उठे हो? ।। १४७ * अस्मिन् निलय एव त्वं न्यग्रोधादवतारित:
kṛtaṃ mṛgayase śatruṃ sukhopāyam asaṃśayam | asmin nilaya eva tvaṃ nyagrodhād avatāritaḥ ||
ഭീഷ്മൻ പറഞ്ഞു—നീ നിസ്സംശയം നിന്റെ ശത്രുവിന് സുഖം വരുത്താനുള്ള ഉറച്ചതും മൃദുവുമായ ഒരു മാർഗം തേടുകയാണ്. ഈ വാസസ്ഥലത്തുതന്നെ നിന്നെ ആൽമരത്തിൽ നിന്ന് താഴെയിറക്കിയിരുന്നു. എന്നാൽ ഇന്ന് വലയുടെ ബന്ധനത്തിൽ നിന്ന് മോചിതനായ ഉടൻ, കൃതജ്ഞതകൊണ്ട് നീ എനിക്ക്—നിന്റെ ശത്രുവിന്—സുഖം നൽകാനുള്ള ഉപായം എന്തുകൊണ്ട് അന്വേഷിക്കാൻ തുടങ്ങി? ഉപകാരത്തിന് പ്രത്യുപകാരം ചെയ്യുന്നതിൽ നമ്മുടെ നില സമമാണ്; ഞാൻ നിന്നെ അപകടത്തിൽ നിന്ന് വിടുവിച്ചെങ്കിൽ, നീയും എന്നെ അതുപോലൊരു വിപത്തിൽ നിന്ന് രക്ഷിച്ചു. പിന്നെ ഞാൻ ഒന്നും ചെയ്യാതെ ഇരിക്കുമ്പോൾ, നീ മാത്രം എന്തിന് പ്രതിദാനം ചെയ്യാൻ ഇത്ര വേഗം ഉത്സുകനാകുന്നു?
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse highlights ethical reciprocity and the subtlety of gratitude: when kindness has been mutually exchanged, one should reflect on whether further repayment is truly owed or whether it becomes performative. It also probes the tension between enmity and moral obligation—benefiting even an enemy can be grounded in dharma rather than self-interest.
Bhishma addresses another character (named Lomasha in the received Hindi gloss) who, after being freed from a trap, seeks a sure way to benefit Bhishma despite calling him an enemy. Bhishma questions the urgency to repay, noting that both have already saved each other from danger, and points to the immediate setting: the same dwelling and the banyan tree from which the other was brought down.