Shloka 138
आपद्धर्मनिर्णयः — विश्वामित्र-श्वपचसंवादः
Apaddharma Determination: Dialogue of Viśvāmitra and the Śvapaca
शत्रुरूपा हि सुहृदो मित्ररूपाश्न शत्रव: । संधितास्ते न बुद्धयन्ते कामक्रोधवशं गता:,“अवसर आनेपर कितने ही मित्र शत्रुरूप हो जाते हैं और कितने ही शत्रु मित्र बन जाते हैं। परस्पर संधि कर लेनेके पश्चात् जब वे काम और क्रोधके अधीन हो जाते हैं, तब यह समझना असम्भव हो जाता है कि वे मित्रभावसे युक्त हैं या शत्रुभावसे? इति श्रीमहा भारते शान्तिपर्वणि आपद्धर्मपर्वणि मार्जारमूषिकसंवादे अष्टात्रिंशयेंधिकशततमो<ध्याय:
śatrurūpā hi suhṛdo mitrarūpāś ca śatravaḥ | sandhitās te na budhyante kāma-krodha-vaśaṃ gatāḥ ||
സുഹൃത്തുക്കൾ ശത്രുരൂപം ധരിക്കാം; ശത്രുക്കൾ മിത്രരൂപവും ധരിക്കാം. സന്ധി ചെയ്തിട്ടും, കാമവും ക്രോധവും അധീനമാകുമ്പോൾ—അവർ മിത്രഭാവത്തിലാണോ ശത്രുഭാവത്തിലാണോ എന്ന് തിരിച്ചറിയുക ദുഷ്കരമാകുന്നു.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
External labels—‘friend’ or ‘enemy’—are unstable when people are driven by desire and anger. Ethical discernment requires attention to motives and self-control, not merely to treaties or appearances.
In the Śānti Parva’s instruction on conduct in distress (Āpaddharma), Bhīṣma warns about the unreliability of alliances: after a pact, those overcome by kāma and krodha become hard to read, as friends may act like enemies and enemies like friends.