Shloka 21
आपद्धर्मे राज्ञः नीतिः — Bharadvāja’s Counsel on Crisis-Statecraft (Śānti Parva 138)
काष्ठा: कला मुहूर्ताश्न दिवा रात्रिस्तथा लवा: । मासा: पक्षा: षड़ ऋतव: कल्प: संवत्सरास्तथा,काष्ठा, कला, मुहूर्त, दिन, रात, लव, मास, पक्ष, छः ऋतु, संवत्सर और कल्प--इन््हें 'काल' कहते हैं तथा पृथ्वीको “देश” कहा जाता है। इनमेंसे देशका तो दर्शन होता है, किंतु काल दिखायी नहीं देता है। अभीष्ट मनोरथकी सिद्धिके लिये जिस देश और कालको उपयोगी मानकर उसका विचार किया जाता है, उसको ठीक-ठीक ग्रहण करना चाहिये
kāṣṭhāḥ kalā muhūrtāś ca divā rātris tathā lavāḥ | māsāḥ pakṣāḥ ṣaḍ ṛtavaḥ kalpaḥ saṃvatsarās tathā ||
ഭീഷ്മൻ പറഞ്ഞു—കാഷ്ഠ, കല, മുഹൂർത്തം, പകൽ-രാത്രി, ലവ; മാസം, പക്ഷം, ആറു ഋതുക്കൾ, സംവത്സരം, കൽപം—ഇവയെല്ലാം ‘കാലം’ എന്നു വിളിക്കുന്നു; ഭൂമിയെ ‘ദേശം’ എന്നു പറയുന്നു. ദേശം ദൃശ്യമാണ്; കാലം ദൃശ്യമല്ല. അതിനാൽ അഭിപ്രേത ലക്ഷ്യസിദ്ധിക്കായി ഉപകാരപ്രദമെന്ന് വിചാരിച്ച് നിശ്ചയിക്കുന്ന ദേശവും കാലവും കൃത്യമായി തിരിച്ചറിഞ്ഞ് സ്വീകരിക്കണം.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Time consists of many measurable divisions—from tiny instants up to cosmic cycles—yet it is not directly visible, unlike place. Hence, ethical and effective action requires careful discernment of the proper time and place suited to one’s intended goal.
In the Shanti Parva’s instruction section, Bhishma continues advising on wise conduct by defining ‘time’ through its traditional divisions and contrasting it with ‘place,’ emphasizing practical judgment in choosing the right context for action.