Shloka 13
दीर्घदर्शी–दीर्घसूत्र–संप्रतिपत्तिमान् आख्यानम्
The Parable of Foresight, Procrastination, and Presence of Mind
प्रसादयेन्मधुरया वाचा चाप्यथ कर्मणा । महामनाश्चापि भवेद् विवहेच्च महाकुले,यहाँ अधर्मपूर्वक धनका उपार्जन करनेपर जो पाप होता है, उससे छूटनेके लिये आचार्योने यह उपाय बताया है--उक्त पापसे लिप्त हुआ राजा तीनों वेदोंका स्वाध्याय करे, ब्राह्मणोंकी सेवामें उपस्थित रहे, मधुर वाणी तथा सत्कर्मोद्वारा उन्हें प्रसन्न करे, अपने मनको उदार बनावे और उच्चकुलमें विवाह करे। मैं अमुक नामवाला आपका सेवक हूँ, इस प्रकार अपना परिचय दे, दूसरोंके गुणोंका बखान करे, प्रतिदिन स्नान करके इष्ट-मन्त्रका जप करे, अच्छे स्वभावका बने अधिक न बोले, लोग उसे बहुत पापाचारी बताकर उसकी निन््दा करें तो भी उसकी परवा न करे और अत्यन्त दुष्कर तथा बहुत-से पुण्यकर्मोंका अनुष्ठान करके ब्राह्मणों तथा क्षत्रियोंके समाजमें प्रवेश करे
prasādayen madhurayā vācā cāpy atha karmaṇā | mahāmanāś cāpi bhaved vivahec ca mahākule ||
ഭീഷ്മൻ പറഞ്ഞു—മധുരവാക്യങ്ങളാലും സത്കർമ്മങ്ങളാലും അവരെ പ്രസാദിപ്പിക്കണം. മനസ്സിനെ വിശാലമാക്കി മഹാകുലത്തിൽ വിവാഹബന്ധം സ്ഥാപിക്കണം. ഇവിടെ അധർമ്മമായി ധനം സമ്പാദിക്കുന്നതാൽ ഉണ്ടാകുന്ന പാപത്തിന് പ്രായശ്ചിത്തമായി ആചാര്യന്മാർ പറഞ്ഞ മാർഗം ഇതാണ്—പാപലിപ്തനായ രാജാവ് മൂന്നു വേദങ്ങളുടെ സ്വാധ്യായം ചെയ്യണം; ആചാര്യ-ബ്രാഹ്മണസേവയിൽ നിത്യവും നിലകൊള്ളണം; മൃദുവചനങ്ങളാലും ശുഭകർമ്മങ്ങളാലും അവരെ സന്തോഷിപ്പിക്കണം; മനസ്സിനെ ദാനശീലവും ഉദാരവുമാക്കണം; ഉന്നത വംശബന്ധം കൊണ്ടു തന്റെ ധാർമ്മിക-സാമൂഹിക നില ഉറപ്പിക്കണം—ഇങ്ങനെ ശുദ്ധി തേടി സജ്ജനസമൂഹത്തിൽ വീണ്ടും പ്രവേശനം നേടുന്നു.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Purification and moral restoration are pursued through humility and service: pleasing the learned with gentle speech and righteous action, cultivating generosity of mind, and aligning one’s life with dharmic social norms—presented here as remedies for the taint of unrighteous gain.
In the Shanti Parva’s instruction on dharma, Bhishma advises on corrective measures for a king stained by adharma. This verse highlights two practical disciplines—sweet speech and good conduct—along with becoming large-minded and forming a marriage alliance with a noble family, as part of a broader regimen of expiation and reintegration.