Shloka 2
Kāpavya-carita (कापव्यचरित) — Reforming Dasyus through Regulated Rāja-Dharma
केन स्विद् ब्राह्मणो जीवेज्जघन्ये काल आगते । असंत्यजनू पुत्रपौत्राननुक्रोशात् पितामह,युधिष्ठिरने पूछा--पितामह! यदि राजाका सम्पूर्ण लोकोंकी रक्षापर अवलम्बित परम धर्म न निभ सके और भूमण्डलमें आजीविकाके सारे साधनोंपर लुटेरोंका अधिकार हो जाय, तब ऐसा जघन्य संकटकाल उपस्थित होनेपर यदि ब्राह्मण दयावश अपने पुत्रों तथा पौत्रोंका परित्याग न कर सके तो वह किस वृत्तिसे जीवन-निर्वाह करे?
yudhiṣṭhira uvāca | kena svid brāhmaṇo jīvej jaghanye kāla āgate | asaṃtyajan putrapautrān anukrośāt pitāmaha ||
യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു— പിതാമഹാ! അത്യന്തം ജഘന്യമായ കാലം വന്നെത്തി ഉപജീവനത്തിന്റെ സാധാരണ ആശ്രയങ്ങൾ തകർന്നുപോകുമ്പോൾ, ബ്രാഹ്മണൻ ഏതു മാർഗ്ഗത്തിൽ ജീവിക്കണം? കരുണാവശാൽ അവൻ പുത്ര-പൗത്രങ്ങളെ ഉപേക്ഷിക്കാനാകാതെ വന്നാൽ, ആ ആപത്തിൽ അവനു യോജിച്ച ജീവിതവൃത്തി ഏത്?
युधिछिर उवाच
Educational Q&A
The verse frames an āpaddharma problem: when normal dharma-based livelihoods fail, ethical life requires guidance on permissible means of survival, balancing compassion for dependents with the brāhmaṇa’s ideals.
In Śānti Parva, Yudhiṣṭhira consults Bhīṣma on dharma after the war. Here he asks what livelihood a brāhmaṇa should adopt in a dire age, especially if he cannot renounce family responsibilities.