Shloka 9
Bala and Dharma in Kṣatriya Governance (बल-धर्म सम्बन्धः)
युधिछ्िर उवाच आशभ्यन्तरे प्रकुपिते बाहरी चोपनिपीडिते । क्षीणे कोशे श्रुते मन्त्रे कि कार्यमवशिष्यते,युधिष्ठिरने पूछा--पितामह! यदि बाहर राष्ट्र और दुर्ग आदिपर आक्रमण करके शत्रु उसे पीड़ा दे रहे हों और भीतर मन्त्री आदि भी कुपित हों, खजाना खाली हो गया हो और राजाका गुप्त रहस्य सबके कानोंमें पड़ गया हो, तब उसे क्या करना चाहिये?
yudhiṣṭhira uvāca | āśābhyantare prakupite bāharī copanipīḍite | kṣīṇe kośe śrute mantre kiṁ kāryam avaśiṣyate ||
യുധിഷ്ഠിരൻ ചോദിച്ചു—പിതാമഹാ! ഉള്ളിലെ പ്രത്യാശ തന്നെ കലങ്ങിപ്പോയിരിക്കെ, പുറത്തുനിന്ന് ശത്രുക്കൾ കടുത്ത സമ്മർദ്ദം ചെലുത്തിക്കൊണ്ടിരിക്കെ, ഖജനാവ് ക്ഷയിച്ചിരിക്കെ, രാജാവിന്റെ രഹസ്യ മന്ത്രണ പുറത്തറിയപ്പെട്ടിരിക്കെ—അപ്പോൾ അവനു എന്ത് മാർഗം ശേഷിക്കുന്നു?
युधिछ्िर उवाच
Educational Q&A
The verse frames an extreme test of rājadharma: when internal morale collapses, external enemies press, finances are depleted, and secrecy is lost, a ruler must still seek a remaining dharmic course—prioritizing survival of the polity through prudent counsel, restoration of order, and ethically grounded strategy rather than despair.
In the Śānti Parva dialogue, Yudhiṣṭhira questions Bhīṣma about governance. Here he presents a worst-case scenario for a king—internal turmoil and anger, external oppression, an empty treasury, and leaked state secrets—and asks what action is still possible.