Shloka 13
Kośa, Bala, and Maryādā: Treasury, Capacity, and Enforceable Limits (कोश-बल-मर्यादा)
कोशं च जनयेद् राजा निर्जलेभ्यो यथा जलम् | काल प्राप्यानुगृह्लीयादेष धर्म: सनातन: । उपायधर्म प्राप्येमं पूर्वराचरितं जनै:,जैसे मनुष्य निर्जल स्थानोंसे भी खोदकर जल निकाल लेता है उसी प्रकार राजा संकटकालमें निर्धन प्रजासे भी यथासाध्य धन लेकर अपना खजाना बढ़ावे; फिर अच्छा समय आनेपर उस धनके द्वारा प्रजापर अनुग्रह करे, यही सनातनकालसे चला आनेवाला धर्म है। पूर्ववर्ती राजाओंने भी आपत्तिकालमें इस उपायधर्मको पाकर इसका आचरण किया है
bhīṣma uvāca |
kośaṃ ca janayed rājā nirjalebhyo yathā jalam |
kālaṃ prāpya anugṛhṇīyād eṣa dharmaḥ sanātanaḥ |
upāyadharmaṃ prāpya imaṃ pūrvar ācāritaṃ janaiḥ ||
ഭീഷ്മൻ പറഞ്ഞു—ജലം ഇല്ലെന്നു തോന്നുന്ന സ്ഥലങ്ങളിൽ നിന്നുപോലും മനുഷ്യൻ ജലം കണ്ടെത്തുന്നതുപോലെ രാജാവ് തന്റെ ഖജനാവ് വർധിപ്പിക്കണം. യോജ്യകാലം വന്നാൽ ആ ധനംകൊണ്ട് പ്രജകളെ അനുഗ്രഹിക്കണം—ഇതാണ് സനാതനധർമ്മം. മുൻ രാജാക്കന്മാരും ദുരിതകാലത്ത് ഈ ‘ഉപായധർമ്മം’ സ്വീകരിച്ച് അതനുസരിച്ച് പ്രവർത്തിച്ചു.
भीष्म उवाच