Shloka 6
धर्माच्छरीरसंगुप्तिर्धर्मार्थ चार्थ उच्यते । कामो रतिफल श्षात्र सर्वे ते च रजस्वला:,धर्मसे शरीरकी रक्षा होती है, धर्मका उपार्जन करनेके लिये ही अर्थकी आवश्यकता बतायी जाती है तथा कामका फल है रति। वे सभी रजोगुणमय हैं
dharmāc charīrasaṁguptir dharmārthaṁ cārtha ucyate | kāmo ratiphalas tatra sarve te ca rajasvalāḥ ||
ധർമ്മത്തിൽ നിന്ന് ശരീരസംരക്ഷണം ലഭിക്കുന്നു; ധർമ്മം സമ്പാദിക്കുകയും ആചരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നതിനായി അർത്ഥം ആവശ്യമാണ് എന്നു പ്രഖ്യാപിക്കപ്പെടുന്നു. കാമത്തിന്റെ ഫലം രതി (സുഖാനുഭവം) ആകുന്നു. എന്നാൽ ധർമ്മം, അർത്ഥം, കാമം—ഇവ മൂന്നും രജോഗുണത്തിന്റെ പരിധിയിലാണ് പ്രവർത്തിക്കുന്നത്।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Dharma sustains and protects embodied life; artha is justified as an instrument to support dharma; kāma culminates in pleasure. Yet these aims, as ordinarily pursued in worldly life, are characterized by rajas—restless, goal-driven activity—implying the need for discernment and higher integration.
In the Śānti Parva’s instruction section, Bhishma continues advising Yudhiṣṭhira on the aims of life and their proper ordering, explaining how dharma, artha, and kāma relate causally and ethically, and noting their connection to the guṇa of rajas.