Shloka 96
Daṇḍotpatti-kathana (Origin and Function of Daṇḍa) — वसुहोम–मान्धातृ संवाद
इत्येवं व्यवहारस्य व्यवहारत्वमिष्यते । महाराज! धर्मका ही दूसरा नाम व्यवहार है। लोकमें सतत सावधान रहनेवाले पुरुषके धर्मका किसी तरह लोप न हो, इसीलिये दण्डकी आवश्यकता है और यही उस व्यवहारका व्यवहारत्वः है
ity evaṁ vyavahārasya vyavahāratvam iṣyate | mahārāja! dharmakā hī dūsarā nāma vyavahāra hai | loke satata sāvadhāna rahanevāle puruṣa-ke dharma-kā kisī tarah lopa na ho, isīliye daṇḍa-kī āvaśyakatā hai, aur yahī us vyavahāra-kā vyavahāratvamḥ hai |
ഇങ്ങനെ വ്യവഹാരത്തിന്റെ ‘വ്യവഹാരത്വം’ ഇതാണെന്ന് അംഗീകരിക്കുന്നു. മഹാരാജാ! ധർമ്മം തന്നെയാണ് വ്യവഹാരത്തിന്റെ മറ്റൊരു നാമം. ലോകത്തിൽ നിരന്തരം ജാഗ്രത പാലിക്കേണ്ട മനുഷ്യന്റെ ധർമ്മം ഏതുവിധേനയും ലോപിക്കാതിരിക്കുവാൻ ദണ്ഡം ആവശ്യമാണ്; ആ ആവശ്യകത തന്നെയാണ് വ്യവഹാരത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ‘വ്യവഹാരത്വം’.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhishma equates dharma with proper worldly conduct (vyavahāra) and argues that daṇḍa (punitive authority) is necessary to prevent dharma from declining in society; enforcement is what makes governance and legal practice effective.
In the Shanti Parva’s instruction on kingship and social order, Bhishma addresses the king (Yudhiṣṭhira) and explains why punishment and enforcement are integral to maintaining dharma in everyday social and legal life.