Shloka 41
ईश्वर: पुरुष: प्राण: सत्त्वं चित्तं प्रजापति: । भूतात्मा जीव इत्येवं नामश्रि: प्रोच्यतेडष्टभि:,ईश्वर, पुरुष, प्राण, सत्त्व, चित्त, प्रजापति, भूतात्मा तथा जीव--इन आठ नामोंसे दण्डका ही प्रतिपादन किया जाता है
īśvaraḥ puruṣaḥ prāṇaḥ sattvaṁ cittaṁ prajāpatiḥ | bhūtātmā jīva ityevaṁ nāmaśriḥ procyate ’ṣṭabhiḥ ||
ഭീഷ്മൻ പറഞ്ഞു— ദണ്ഡതത്ത്വം എട്ട് നാമങ്ങളാൽ പ്രസ്താവിക്കപ്പെടുന്നു: ഈശ്വരൻ, പുരുഷൻ, പ്രാണൻ, സത്ത്വം, ചിത്തം, പ്രജാപതി, ഭൂതാത്മാവ്, ജീവൻ. ഇങ്ങനെ നാമകരണം ചെയ്യുന്നത് ദണ്ഡം വെറും ഹിംസയല്ല; ധർമ്മാനുസൃതമായി പ്രയോഗിക്കുമ്പോൾ അത് ജീവധാരകവും ക്രമസ്ഥാപകവുമായ ശക്തിയാണെന്ന ബോധം നൽകാനാണ്.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Daṇḍa (the coercive power of rule and punishment) is presented as a dharmic, life-sustaining principle with cosmic and psychological dimensions. By giving it eight exalted names, the text teaches that punishment is not merely retribution but a force meant to preserve order, protect beings, and support righteous conduct when exercised with restraint and discernment.
In the Shanti Parva’s instruction on governance and dharma after the war, Bhishma continues advising Yudhiṣṭhira on statecraft and moral rule. Here he explains the nature of daṇḍa by listing its eight traditional appellations, elevating the concept from a political tool to a principle tied to life, mind, and cosmic order.