Shloka 30
Daṇḍotpatti-kathana (Origin and Function of Daṇḍa) — वसुहोम–मान्धातृ संवाद
अनुतं ज्ञानिता सत्यं श्रद्धाश्रद्धे तथैव च | क्लीबता व्यवसायक्षु लाभालाभौ जयाजयौ,अर्थ-अनर्थ, सुख-दुःख, धर्म-अधर्म, बल-अबल, दौर्भाग्य-सौभाग्य, पुण्य-पाप, गुण- अवगुण, काम-अकाम, ऋतु-मास, दिन-रात, क्षण, प्रमाद-अप्रमाद, हर्ष-क्रोध, शम-दम, दैव-पुरुषार्थ, बन्ध-मोक्ष, भय-अभय, हिंसा-अहिंसा, तप-यज्ञ, संयम, विष-अविष, आदि, अन्त, मध्य, कार्यविस्तार, मद, असावधानता, दर्प, दम्भ, धैर्य, नीति-अनीति, शक्ति- अशक्ति, मान, स्तब्धता, व्यय-अव्यय, विनय, दान, काल-अकाल, सत्य-असत्य, ज्ञान, श्रद्धा-अश्रद्धा, अकर्मण्यता, उद्योग, लाभ-हानि, जय-पराजय, तीक्ष्णता-मृदुता, मृत्यु, आना-जाना, विरोध-अविरोध, कर्तव्य-अकर्तव्य, सबलता-निर्बलता, असूया-अनसूया, धर्म- अधर्म, लज्जा-अलज्जा, सम्पत्ति-विपत्ति, स्थान, तेज, कर्म, पाण्डित्य, वाकृशक्ति तथा तत्त्ववोध--ये सब दण्डके ही अनेक नाम और रूप हैं। कुरुनन्दन! इस प्रकार इस जगतमें दण्डके बहुत-से रूप हैं
bhīṣma uvāca | anṛtaṃ jñānitā satyaṃ śraddhāśraddhe tathaiva ca | klībatā vyavasāyaś ca lābhālābhau jayājayau |
ഭീഷ്മൻ പറഞ്ഞു—ജ്ഞാനത്താൽ നിർണയിക്കപ്പെടുന്ന അസത്യം–സത്യം, ശ്രദ്ധ–അശ്രദ്ധ, ക്ലീബത–വ്യവസായം/ദൃഢനിശ്ചയം, ലാഭം–അലാഭം, ജയം–പരാജയം—ഇവയും ഇത്തരത്തിലുള്ള അനേകം ദ്വന്ദ്വഭാവങ്ങളും ദണ്ഡത്തിന്റെ (നിയന്ത്രണവും പ്രതിഫലത്തിന്റെ ഭരണസിദ്ധാന്തവും) വിവിധ നാമരൂപങ്ങളായി പറയപ്പെടുന്നു. ഹേ കുരുശ്രേഷ്ഠാ! ഇങ്ങനെ ദണ്ഡം അനന്ത രൂപങ്ങളിൽ ലോകത്ത് പ്രവർത്തിച്ച്, ഫലനിയമം വഴി പെരുമാറ്റത്തെ നിയന്ത്രിക്കുകയും ധർമ്മവ്യവസ്ഥയെ സ്ഥിരപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്യുന്നു.
भीष्म उवाच