Shloka 26
कामाकामावृतुर्मास: शर्वरी दिवस: क्षण: | अप्रमाद: प्रमादश्न हर्षक्रोधौ शमो दम:,अर्थ-अनर्थ, सुख-दुःख, धर्म-अधर्म, बल-अबल, दौर्भाग्य-सौभाग्य, पुण्य-पाप, गुण- अवगुण, काम-अकाम, ऋतु-मास, दिन-रात, क्षण, प्रमाद-अप्रमाद, हर्ष-क्रोध, शम-दम, दैव-पुरुषार्थ, बन्ध-मोक्ष, भय-अभय, हिंसा-अहिंसा, तप-यज्ञ, संयम, विष-अविष, आदि, अन्त, मध्य, कार्यविस्तार, मद, असावधानता, दर्प, दम्भ, धैर्य, नीति-अनीति, शक्ति- अशक्ति, मान, स्तब्धता, व्यय-अव्यय, विनय, दान, काल-अकाल, सत्य-असत्य, ज्ञान, श्रद्धा-अश्रद्धा, अकर्मण्यता, उद्योग, लाभ-हानि, जय-पराजय, तीक्ष्णता-मृदुता, मृत्यु, आना-जाना, विरोध-अविरोध, कर्तव्य-अकर्तव्य, सबलता-निर्बलता, असूया-अनसूया, धर्म- अधर्म, लज्जा-अलज्जा, सम्पत्ति-विपत्ति, स्थान, तेज, कर्म, पाण्डित्य, वाकृशक्ति तथा तत्त्ववोध--ये सब दण्डके ही अनेक नाम और रूप हैं। कुरुनन्दन! इस प्रकार इस जगतमें दण्डके बहुत-से रूप हैं
bhīṣma uvāca | kāmākāmāvṛturmāsaḥ śarvarī divasaḥ kṣaṇaḥ | apramādaḥ pramādaś ca harṣakrodhau śamo damaḥ |
കാമം-അകാമം; ഋതു-മാസം; രാത്രി-ദിവസം; ക്ഷണം; അപ്രമാദം-പ്രമാദം; ഹർഷം-ക്രോധം; ശമം-ദമം—ഇവ ജീവിതത്തിൽ യുഗ്മരൂപത്തിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്ന ശക്തികൾ; മനുഷ്യന്റെ ആചാരവും അനുഭവവും നിയന്ത്രിക്കുന്നവ.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse highlights fundamental dualities—desire/dispassion, vigilance/negligence, joy/anger, calm/self-restraint, and the cycles of time—implying that ethical life requires awareness of these forces and cultivation of apramāda (vigilance), śama (inner calm), and dama (sense-control) to remain aligned with dharma.
In the Śānti Parva, Bhishma instructs Yudhiṣṭhira on kingship and dharma after the war. Here he enumerates paired states and temporal cycles to show how human life is governed by shifting conditions, urging disciplined awareness rather than being driven by impulses.