Shloka 23
Daṇḍotpatti-kathana (Origin and Function of Daṇḍa) — वसुहोम–मान्धातृ संवाद
युधिष्ठि! असि, विशसन, धर्म, तीक्ष्णवर्मा, दुराधर, श्रीगर्भ, विजय, शास्ता, व्यवहार, सनातन, शास्त्र, ब्राह्मण, मन्त्र, शास्ता, प्राग्वदतांवर, धर्मपाल, अक्षर, देव, सत्यग, नित्यग, अग्रज, असंग, रुद्रतनय, मनु, ज्येष्ठ और शिवंकर--ये दण्डके नाम कहे गये हैं || २०-- २२ || दण्डो हि भगवान् विष्णुर्दण्डो नारायण: प्रभु: । शश्वद् रूपं महद् बिशभ्रन्महान् पुरुष उच्यते
yudhiṣṭhira! asi, viśasana, dharma, tīkṣṇavarmā, durādhara, śrīgarbha, vijaya, śāstā, vyavahāra, sanātana, śāstra, brāhmaṇa, mantra, śāstā, prāgvadatāṃ vara, dharmapāla, akṣara, deva, satyaga, nityaga, agraja, asaṅga, rudratanaya, manu, jyeṣṭha, śivaṃkara—ete daṇḍake nāma kahe gatāḥ || 20–22 || daṇḍo hi bhagavān viṣṇur daṇḍo nārāyaṇaḥ prabhuḥ | śaśvad rūpaṃ mahad bibhran mahān puruṣa ucyate ||
ഹേ യുധിഷ്ഠിര! അസി, വിശസന, ധർമ്മം, തീക്ഷ്ണവർമ്മ, ദുരാധര, ശ്രീഗർഭ, വിജയം, ശാസ്താ, വ്യവഹാരം, സനാതനം, ശാസ്ത്രം, ബ്രാഹ്മണൻ, മന്ത്രം, ഉപദേശകൻ, പ്രാഗ്വദതാംവര, ധർമ്മപാല, അക്ഷര, ദേവൻ, സത്യഗ, നിത്യഗ, അഗ്രജ, അസംഗൻ, രുദ്രതനയൻ, ജ്യേഷ്ഠ മനു, ശിവംകരൻ—ഇവ ദണ്ഡത്തിന്റെ നാമങ്ങളായി പ്രസ്താവിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. കാരണം ദണ്ഡം തന്നെയാണ് ഭഗവാൻ വിഷ്ണു; ദണ്ഡം തന്നെയാണ് പ്രഭു നാരായണൻ. അവൻ എപ്പോഴും മഹത്തായ ശാശ്വത രൂപം ധരിക്കുന്നതിനാൽ ‘മഹാപുരുഷൻ’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The passage sacralizes political authority: Daṇḍa (discipline/punishment) is not mere force but a divine principle that protects dharma and sustains social order. When exercised rightly, it becomes the guardian of truth, law, and ethical life.
In Śānti Parva, Bhīṣma instructs King Yudhiṣṭhira on righteous rule. Here he lists honorific names of Daṇḍa and then identifies Daṇḍa with Viṣṇu/Nārāyaṇa, emphasizing that governance and justice are sacred responsibilities, not personal power.