Shloka 47
अतः जहाँ ज्ञानेन्द्रियोंमें बुद्धिमान एवं मनस्वी महर्षि निवास करते हैं,- जिसमें इन्द्रियोंक अधिष्ठातृदेवताके रूपमें इन्द्र, विष्णु एवं सरस्वतीका निवास है तथा जिसके भीतर सदा सम्पूर्ण प्राणी वास करते हैं, अर्थात् जो शरीर समस्त प्राणियोंके जीवन- निर्वाहका आधार है, विद्वान् पुरुषको चाहिये कि उस मानव-देहकी अवहेलना न करे ।। लुब्धं हन्यात् सम्प्रदानेन नित्यं लुब्धस्तृप्तिं परवित्तस्य नैति । सर्वो लुब्ध: कर्मगुणोपभोगे यो<र्थहीनो धर्मकामौ जहाति,राजा लोभी मनुष्यको सदा ही कुछ देकर दबाये रखे; क्योंकि लोभी पुरुष दूसरेके धनसे कभी तृप्त नहीं होता। सत्कर्मोके फलस्वरूप सुखका उपभोग करनेके लिये तो सभी लालायित रहते हैं; परंतु जो लोभी धनहीन है, वह धर्म और काम दोनोंको त्याग देता है
ataḥ yatra jñānendriyeṣu buddhimān evaṃ manasvī maharṣiḥ nivāsati, yasmin indriyāṇām adhiṣṭhātṛ-devatā-rūpeṇa indraḥ viṣṇuḥ sarasvatī ca nivāsanti, tathā yasya antarā sādā sarva-prāṇinaḥ vasanti—arthaḥ, yaḥ śarīraḥ sarva-prāṇināṃ jīvana-nirvāhasya ādhāraḥ—vidvān puruṣaḥ tasya mānava-dehasya avajñāṃ na kuryāt. lubdhaṃ hanyāt sampradānena nityaṃ; lubdhaḥ tṛptiṃ para-vittasya na eti. sarvo lubdhaḥ karma-guṇopabhoge; yo 'rtha-hīnaḥ dharma-kāmau jahāti.
അതിനാൽ ജ്ഞാനേന്ദ്രിയങ്ങളിൽ ബുദ്ധിമാന്മാരും മനോനിയന്ത്രണമുള്ള മഹർഷിമാരും വസിക്കുന്നതും, ഇന്ദ്രിയങ്ങളുടെ അധിഷ്ഠാതൃദേവതകളായി ഇന്ദ്രൻ, വിഷ്ണു, സരസ്വതി എന്നിവരുടെ സാന്നിധ്യം ഉള്ളതും, സർവ്വപ്രാണികളുടെ ജീവധാരണത്തിന് ആധാരമായതിനാൽ എപ്പോഴും എല്ലാജീവികളും വസിക്കുന്നതുപോലെ തോന്നുന്നതുമായ ഈ മനുഷ്യദേഹത്തെ പണ്ഡിതൻ ഒരിക്കലും അവമതിക്കുകയോ അവഗണിക്കുകയോ ചെയ്യരുത്. തുടർന്ന് അദ്ദേഹം ഭരണവും ആഗ്രഹവും സംബന്ധിച്ച് പറയുന്നു: ലോഭിയെ നിത്യവും കുറെ കൊടുത്ത് നിയന്ത്രണത്തിൽ വെക്കണം; കാരണം ലോഭി മറ്റുള്ളവരുടെ ധനത്തിൽ ഒരിക്കലും തൃപ്തനാകുന്നില്ല. കർമവും ഗുണങ്ങളും നൽകുന്ന ഫലമായ സുഖഭോഗം അനുഭവിക്കുവാൻ എല്ലാവർക്കും ആഗ്രഹമുണ്ട്; എന്നാൽ ധനഹീനനായ ലോഭി ധർമ്മവും കാമവും—ഇരണ്ടും ഉപേക്ഷിക്കുന്നു.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Do not despise the human body, since it is the sacred support of life and the seat of higher wisdom and divine functions; and recognize that greed is insatiable—wise governance restrains it, and unchecked greed can lead one to abandon both dharma and legitimate enjoyment.
In Shanti Parva, Bhishma instructs Yudhishthira on dharma and statecraft. Here he links reverence for embodied life with practical counsel about managing greed: the ruler should pacify and restrain the greedy through measured giving, because greed does not find contentment in others’ wealth and can corrode moral and social order.