Shloka 41
Daṇḍa-svarūpa-nirūpaṇa
The Nature, Forms, and Function of Daṇḍa
क्षयं वृद्धि पालन संचयं वा बुद्ध्वाप्युभी संहतौ सर्वकामौ । ततकश्चान्यन्मतिमान् संदधीत तस्माद् राजा बुद्धिमत्तां श्रयेत,हानि, लाभ, रक्षा और संग्रहको जानकर तथा सदा परस्पर सम्बन्धित ऐश्वर्य और भोगको भी भलीभाँति समझकर बुद्धिमान् राजाको शत्रुके साथ संधि या विग्रह करना चाहिये; इस विषयपर विचार करनेके लिये बुद्धिमानोंका सहारा लेना चाहिये
kṣayaṁ vṛddhiṁ pālana-saṁcayaṁ vā buddhvāpy ubhī saṁhatau sarva-kāmau | tataḥ kaś cānyan matimān sandadhīta tasmād rājā buddhimattāṁ śrayeta ||
ഭീഷ്മൻ പറഞ്ഞു—ക്ഷയം, വർദ്ധി, സംരക്ഷണം, സമാഹരണം എന്നിവയെ മനസ്സിലാക്കി; കൂടാതെ ഐശ്വര്യവും ഭോഗവും എപ്പോഴും പരസ്പരം ബന്ധപ്പെട്ടു ആശ്രിതമാണെന്നതും ഗ്രഹിച്ച്—അതിനുശേഷം ബുദ്ധിമാൻ രാജാവ് ശത്രുവിനോട് സന്ധി ചെയ്യണമോ വൈരം തുടരണമോ എന്ന് തീരുമാനിക്കണം. അതിനാൽ ഇത്തരമൊരു ആലോചനയിൽ രാജാവ് ജ്ഞാനികളുടെ ഉപദേശത്തെ ആശ്രയിക്കണം.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
A ruler must weigh loss and gain, security and accumulation, and the interdependence of power and enjoyment; only after such assessment should he choose peace (alliance) or conflict with an enemy, relying on wise counsel.
In the Śānti Parva’s instruction on rājadharma, Bhīṣma advises Yudhiṣṭhira on practical governance: strategic decisions about treaty or hostility should be made after careful evaluation and consultation with the wise.