Shloka 11
Bhṛtya-niyoga: Role-appropriate appointment of servants and protection of the royal treasury (भृत्यनियोगः कोशरक्षणं च)
खातकव्यूहतत्त्वज्ञं बलहर्षणकोविदम् | इड्धिताकारतत्त्वज्ञं यात्राज्ञानविशारदम्,अतः राजा उसीको मन्त्री बनावे, जो कुलीन, सुशिक्षित, विद्वान, ज्ञान-विज्ञानमें पारंगत, सब शास्त्रोंका तत्त्व जाननेवाला, सहनशील, अपने देशका निवासी, कृतज्ञ, बलवान्, क्षमाशील, मनका दमन करनेवाला, जितेन्द्रिय, निर्लोभ, जो मिल जाय उसीसे संतोष करनेवाला, स्वामी और उसके मित्रकी उन्नति चाहनेवाला, देश-कालका ज्ञाता, आवश्यक वस्तुओंके संग्रहमें तत्पर, सदा मनको वशमें रखनेवाला, स्वामीका हितैषी, आलस्य-रहित, अपने राज्यमें गुप्तचर लगाये रखनेवाला, संधि और विग्रहके अवसरको समझनेमें कुशल, राजाके धर्म, अर्थ और कामकी उन्नतिका उपाय जाननेवाला, नगर और ग्रामवासी लोगोंका प्रिय, खाईं और सुरंग खुदवाने तथा व्यूह निर्माण करानेकी कलामें कुशल, अपनी सेनाका उत्साह बढ़ानेमें प्रवीण, शकल-सूरत और चेष्टा देखकर ही मनके यथार्थ भावको समझ लेनेवाला, शत्रुओंपर चढ़ाई करनेके अवसरको समझनेमें विशेष चतुर, हाथीकी शिक्षाके यथार्थ तत्त्वको जाननेवाला, अहंकाररहित, निर्भीक, उदार, संयमी, बलवान, उचित कार्य करनेवाला, शुद्ध, शुद्ध पुरुषोंसे युक्त, प्रसन्नमुख, प्रियदर्शन, नेता, नीतिकुशल, श्रेष्ठ गुण और उत्तम चेष्टाओंसे सम्पन्न उद्ण्डतारहित, विनयशील, स्नेही, मृदुभाषी, धीर, शूरवीर, महान ऐश्वर्यसे सम्पन्न तथा देश और कालके अनुसार कार्य करनेवाला हो
khātaka-vyūha-tattva-jñaṁ bala-harṣaṇa-kovidam | iddhitākāra-tattva-jñaṁ yātrā-jñāna-viśāradam ||
ഭീഷ്മൻ പറഞ്ഞു—രാജാവ് മന്ത്രിയായി നിയമിക്കേണ്ടത് കുഴികൾ/ഖന്ദകങ്ങൾ ഖനനം ചെയ്യുന്നതിന്റെയും വ്യൂഹനിർമ്മാണത്തിന്റെയും തത്ത്വങ്ങൾ അറിയുന്ന, സൈന്യത്തിന്റെ ബലവും ഉത്സാഹവും വർധിപ്പിക്കാൻ നിപുണനായ, കോട്ടബന്ദിയും പ്രതിരോധപ്രവർത്തനങ്ങളും സംബന്ധിച്ച യാഥാർത്ഥ്യം ഗ്രഹിച്ച, യാത്രാവിജ്ഞാനം—അഭിയാനങ്ങളും കൂച്ചുകളും—എന്നതിൽ പൂർണ്ണവിദഗ്ധനായ ഒരാളെയാകണം।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
A king should choose ministers with practical, principle-based expertise in defense and campaigning—those who can design fortifications, arrange battle-formations, raise troop morale, and manage expeditions—because competent counsel is essential to protect the kingdom and uphold rajadharma.
In the Shanti Parva’s instruction on kingship, Bhishma advises Yudhishthira about governance. Here he specifies technical competencies desirable in a minister, emphasizing military engineering, strategic formations, morale-building, and campaign logistics.