Shloka 13
Gratitude, Discernment, and the Escalation of Power (Śvā–Dvipī–Vyāghra–Nāga–Siṃha–Śarabha Itihāsa)
वह बारंबार अपने दोनों जबड़े चाटता और पूँछ फटकारता था, उसे प्यास सता रही थी। उसने मुँह फैला रखा था। भूखसे उसकी व्याकुलता बढ़ गयी थी और वह उस कुत्तेका मांस प्राप्त करना चाहता था ।। दृष्टवा तं क्रूरमायान्तं जीवितार्थी नराधिप । प्रोवाच इवा मुनि तत्र तच्छुणुष्व विशाम्पते,प्रजानाथ! नरेश्वर! उस क्रूर चीतेको आते देख अपनी प्राणरक्षा चाहते हुए वहाँ कुत्तेने मुनिसे जो कुछ कहा, वह सुनो--
sa bāraṃbāraṃ svau hanū lelihaḥ pucchaṃ ca praphālayann āsīt; tṛṣṇayā pīḍitaḥ sa mukham āyatīkṛtya sthitaḥ. kṣudhāyāḥ prabalatvāt tasya vyākulatā vardhitā; sa ca tasya śunaḥ māṃsaṃ prāptum aicchat. dṛṣṭvā taṃ krūraṃ vyāghram āyāntaṃ jīvitārthī narādhipa, provāca iva munis tatra tac chṛṇuṣva viśāṃpate—prajānātha nareśvara—tatra śunā yat proktam.
അവൻ വീണ്ടും വീണ്ടും തന്റെ ഇരുജഡങ്ങളും നക്കുകയും വാൽ അടിക്കുകയും ചെയ്തു; ദാഹം അവനെ പീഡിപ്പിച്ചു, വായ് പിളർത്തി നിന്നു. വിശപ്പാൽ അവന്റെ വ്യാകുലത വർധിച്ചു; ആ നായയുടെ മാംസം നേടാൻ അവൻ ആഗ്രഹിച്ചു. ആ ക്രൂര ചീറ്റയെ വരുന്നതായി കണ്ട നായ, ജീവൻ രക്ഷിക്കാനായി, അവിടെ മുനിയോട് പറഞ്ഞതു—ഹേ നരാധിപാ, കേൾക്കുക.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse sets up an ethical episode where raw hunger and aggression confront the instinct to survive, framed as instruction to a king: even in peril, speech and discernment (addressing the sage) become the doorway to dharma rather than mere violence.
A starving, thirsty tiger approaches, intent on eating a dog. The dog, fearing for its life, turns to a nearby sage and speaks; Bhishma asks the king to listen to what the dog says next.