Shloka 9
Satya–Anṛta Viveka (Discrimination between Truth and Falsehood) | सत्य–अनृत विवेकः
तादृशो<यमनुप्रश्नो यत्र धर्म: सुदुर्लभ: । दुष्कर: प्रतिसंख्यातुं तत् केनात्र व्यवस्यति,युधिष्ठिर! तुम्हारा यह पिछला प्रश्न भी ऐसा ही है। इसके अनुसार धर्मके स्वरूपका विवेचन करना या समझना बहुत कठिन है; इसीलिये उसका प्रतिपादन करना भी दुष्कर ही है; अत: धर्मके विषयमें कोई किस प्रकार निश्चय करे?
tādṛśo ’yam anupraśno yatra dharmaḥ sudurlabhaḥ | duṣkaraḥ pratisaṅkhyātuṃ tat kena atra vyavasyati, yudhiṣṭhira ||
യുധിഷ്ഠിരാ! നിന്റെ ഈ അനുചോദ്യവും അത്തരം തന്നെയാണ്—ധർമ്മം തിരിച്ചറിയുന്നത് അത്യന്തം ദുർലഭമായ മേഖലയെ ഇത് സ്പർശിക്കുന്നു. അതിനെ കൃത്യമായി നിർവചിച്ച് പറയുക ദുഷ്കരം; അതിനാൽ ഉറപ്പോടെ പ്രതിപാദിക്കലും ദുഷ്കരം. അങ്ങനെ വരുമ്പോൾ, ഇവിടെ ആരാണ് ഏതു മാർഗ്ഗത്തിൽ ധർമ്മത്തെക്കുറിച്ച് ദൃഢനിശ്ചയത്തിലെത്തുക?
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhīṣma emphasizes that dharma can be subtle and elusive; when its nature is hard to discern, even explaining it definitively becomes difficult, so one must be cautious about claiming certainty in moral judgments.
In the Śānti Parva dialogue, Yudhiṣṭhira asks a probing follow-up about dharma; Bhīṣma responds by noting the question’s difficulty because dharma is not always easily identifiable or decisively defined.