Shloka 193
Satya–Anṛta Viveka (Discrimination between Truth and Falsehood) | सत्य–अनृत विवेकः
अर्थस्य रक्षणार्थाय परेषां धर्मकारणात् | परंतु प्राण-संकटके समय, विवाहके अवसरपर, दूसरेके धनकी रक्षाके लिये तथा धर्मकी रक्षाके लिये असत्य बोला जा सकता है
arthasya rakṣaṇārthāya pareṣāṃ dharma-kāraṇāt | parantu prāṇa-saṅkaṭake samaye vivāha-ke avasarapar dvitīyasya dhanasya rakṣā-kṛte tathā dharmasya rakṣā-kṛte asatyaṃ vaktuṃ śakyate |
ഭീഷ്മൻ ഉപദേശിച്ചു— സത്യവചനം പ്രധാന ധർമ്മമാണ്; എങ്കിലും ധർമ്മം അപൂർവവും നിയന്ത്രിതവുമായ ചില ഒഴിവുകൾ അംഗീകരിക്കുന്നു. പ്രാണസങ്കടസമയത്ത്, വിവാഹാവസരത്തിൽ, മറ്റൊരാളുടെ ധനം സംരക്ഷിക്കാനായി, ധർമ്മം സംരക്ഷിക്കാനായി—ഇവിടങ്ങളിൽ അസത്യം പറയാൻ അനുവദിക്കാം. ഇത് വഞ്ചനയ്ക്ക് അനുമതിയല്ല; ജീവനും ധർമ്മവും കാക്കാനുള്ള പരിമിതമായ ഇളവുമാത്രം.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Truth is a major dharma, but dharma is also contextual: in exceptional situations—especially to protect life, preserve another’s rightful property, or safeguard dharma itself—speaking an untruth may be allowed. The permission is narrow and purpose-bound, not a general approval of deception.
In the Shanti Parva’s instruction on dharma, Bhishma is advising Yudhishthira on ethical decision-making. He explains how competing duties can arise and how, in rare cases, the higher aim of protecting life and dharma can override strict literal truth-telling.