Shloka 23
Ānṛśaṃsya, Amātya-Guṇa, and Reconciliatory Counsel (आनृशंस्य–अमात्यगुण–संधि-उपदेशः)
ततः कौसल्यमाहूय मैथिलो वाक्यमत्रवीत् । धर्मतो नीतितश्वैव लोकश्ष विजितो मया,तदनन्तर मिथिलानरेशने कोसल-राजकुमारको अपने निकट बुलाकर कहा--नृपश्रेष्ठ! मैंने धर्म और नीतिका सहारा लेकर सम्पूर्ण जगत्पर विजय पायी है, परंतु आज तुमने अपने गुणोंसे मुझे भी जीत लिया। अतः तुम अपनी अवज्ञा न करके एक विजयी वीरके समान बर्ताव करो
tataḥ kauśalyam āhūya maithilo vākyam abravīt | dharmato nītitaś caiva lokaś ca vijito mayā | tad adya tvayā guṇair eva aham api jitāḥ | ataḥ tvaṁ māṁ nāvajñāya vijayī vīra iva samācara ||
അതിനുശേഷം മൈഥിലരാജാവ് കൗസല്യനെ വിളിപ്പിച്ച് പറഞ്ഞു—ധർമ്മത്താലും നയത്താലും ഞാൻ സമസ്ത ലോകത്തെയും ജയിച്ചിരിക്കുന്നു.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
True victory is not merely political conquest; it is the moral power of dharma and nīti. Even a world-conqueror acknowledges being ‘conquered’ by another’s guṇas, implying that virtue can command authority over force and status.
The king of Mithilā (Maithila/Janaka) calls Kauśalya to him and declares that although he has conquered the world through righteousness and policy, Kauśalya’s virtues have won over his own heart and judgment; he urges Kauśalya to act with the confidence and dignity of a victorious hero and not to disregard his instruction.