Shloka 24
Kṣemadarśa–Kālakavṛkṣīya Saṃvāda: Counsel on Impermanence, Non-attachment, and Composure in Dispossession
न च त्वमिव शोचन्ति तस्मात् त्वमपि मा शुच: । किं न त्वं तैनरे: श्रेयांस्तुल्यो वा बुद्धिपौरुषै:,जो धनाढ्य नहीं हैं, वे भी जीते हैं और कोई राज्यका शासन भी करते हैं उनमेंसे कुछ तुम्हारे समान ही बुद्धि और पौरुषसे सम्पन्न हैं तथा कुछ तुमसे बढ़कर भी हो सकते हैं; परंतु वे भी तुम्हारी तरह शोक नहीं करते। अतः तुम भी शोक न करो। क्या तुम बुद्धि और पुरुषार्थमें उन मनुष्योंसे श्रेष्ठ या उनके समान नहीं हो?
na ca tvam iva śocanti tasmāt tvam api mā śucaḥ | kiṁ na tvaṁ tair nareḥ śreyān tulyo vā buddhi-pauruṣaiḥ ||
മറ്റുള്ളവർ നിനക്കുപോലെ ശോകിക്കുന്നില്ല; അതിനാൽ നീയും ശോകിക്കരുത്. ബുദ്ധിയിലും പൗരുഷത്തിലും നീ അവർക്കു തുല്യനോ അതിലുമേറെയോ അല്ലയോ? ധനവാന്മാരല്ലാത്തവരും ജീവിക്കുന്നു; ചിലർ രാജ്യം പോലും ഭരിക്കുന്നു; അവരിൽ ചിലർ നിനക്കു തുല്യമായ വിവേകവും വീര്യവും ഉള്ളവർ, ചിലർ അതിലും മേന്മയുള്ളവർ. എങ്കിലും അവർ ശോകത്തിൽ മുങ്ങുന്നില്ല. അതിനാൽ ശോകം ഉപേക്ഷിക്ക.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhīṣma urges restraint over grief: sorrow is not a mark of wisdom or strength. One should measure oneself by buddhi (discernment) and pauruṣa (steadfast effort) and, like capable people who continue living and ruling despite hardship, cultivate composure and proceed with duty.
In Śānti Parva, Bhīṣma instructs and consoles the listener (the king seeking guidance after the war). Here he rebukes excessive lamentation, pointing out that many people—some equal or superior in intellect and valor—endure life’s conditions without collapsing into grief; thus the addressee should also abandon sorrow.