Shloka 37
Jaitrya-nimitta: Signs of Prospective Victory and the Priority of Conciliation (जयलक्षण-निमित्त तथा सान्त्व-प्रधान नीति)
कृतं ममाप्रियं तेन तेनायं निहतो मृथे । इति वाचा बदन् इन्तृन् पूजयेत रहोगत:,“अहो! सभी लोग अपने प्राणोंकी रक्षा करना चाहते हैं; अतः ऐसे पुरुषका वध करना उचित नहीं है। संग्राममें पीठ न दिखानेवाले सत्पुरुष इस संसारमें अत्यन्त दुर्लभ हैं। मेरे जिन सैनिकोंने युद्धमें इस श्रेष्ठ वीरका वध किया है, उनके द्वारा मेरा बड़ा अप्रिय कार्य हुआ है। शत्रुपक्षके सामने वाणीद्वारा इस प्रकार खेद प्रकट करके राजा एकान्तमें जानेपर अपने उन बहादुर सिपाहियोंकी प्रशंसा करे, जिन्होंने शत्रुपक्षके प्रमुख वीरोंका वध किया हो
kṛtaṃ mamāpriyaṃ tena tenāyaṃ nihato mṛdhe | iti vācā vadan nṛpān pūjayet rahogataḥ ||
ഭീഷ്മൻ പറഞ്ഞു— “ഈ പ്രവൃത്തിയാൽ എനിക്ക് അപ്രീതികരമായ കാര്യം സംഭവിച്ചു; ഇതേ പ്രവൃത്തിയാൽ ഈ മനുഷ്യൻ യുദ്ധത്തിൽ കൊല്ലപ്പെട്ടു.” എന്ന് രാജാക്കന്മാരുടെ മുമ്പിൽ വാക്കുകളാൽ ഖേദം പ്രകടിപ്പിച്ച്, പിന്നെ ഏകാന്തത്തിൽ ചെന്നു ശത്രുപക്ഷത്തിലെ പ്രധാന വീരന്മാരെ വധിച്ച ആ ധീരയോദ്ധാക്കളെ ആദരിച്ച് പ്രശംസിക്കണം.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
A ruler should uphold ethical sensitivity about violence in public discourse—expressing restraint and regret—while still fulfilling rājadharma by privately honoring and rewarding those whose valor secures victory and protects the kingdom.
Bhīṣma advises that after a notable enemy warrior has been killed, the king may verbally lament the killing before other rulers, but once in private he should praise and honor the soldiers who accomplished the decisive feat against the enemy’s leading fighters.