Shloka 28
उपायधर्म-सेनायोगः
Upāya-dharma and Senāyoga: Expedient Ethics & Army Deployment
सुविश्रब्धान् कृतारम्भानुपन्यासान् प्रतापितान् | बहिश्चरानुपन्यासान् कृतवेश्मानुसारिण:,शस्त्र और कवच उतार देनेके बाद, युद्धस्थलसे प्रस्थान करते समय, घूमते-फिरते समय और खाने-पीनेके अवसरपर किसीको न मारे। इसी प्रकार जो बहुत घबराये हुए हों, पागल हो गये हों, घायल हों, दुर्बल हो गये हों, निश्चिन्त होकर बैठे हों, दूसरे किसी काममें लगे हों, लेखनका कार्य करते हों, पीड़ासे संतप्त हों, बाहर घूम रहे हों, दूरसे सामान लाकर लोगोंके निकट पहुँचानेका काम करते हों अथवा छावनीकी ओर भागे जा रहे हों, उनपर भी प्रहार न करे
bhīṣma uvāca | suviśrabdhān kṛtārambhān upanyāsān pratāpitān | bahiścarān upanyāsān kṛtaveśmānusāriṇaḥ ||
ഭീഷ്മൻ പറഞ്ഞു—നിശ്ചിന്തരായി അശ്രദ്ധയിൽ ഇരിക്കുന്നവരെയും, പ്രവർത്തനം ആരംഭിക്കാത്തവരെയോ ഉപേക്ഷിച്ചവരെയോ, സാധാരണ ജോലികളിലോ ദൗത്യങ്ങളിലോ ഏർപ്പെട്ടിരിക്കുന്നവരെയും, ക്ഷീണിതരെയോ ദുഃഖിതരെയോ, മുഖ്യ നിരയ്ക്ക് പുറത്തു സഞ്ചരിക്കുന്നവരെയും, അല്ലെങ്കിൽ പാളയം/വാസസ്ഥലം ലക്ഷ്യമാക്കി പോകുന്നവരെയും പ്രഹരിക്കരുത്. യുദ്ധത്തിൽ സജീവമായി പോരാടാത്തവർക്കെതിരെയുള്ള ഹിംസ യുദ്ധധർമ്മത്തിൽ നിരോധിതമാണ്.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhishma teaches the code of righteous warfare (dharma-yuddha): do not attack those who are not actively fighting—especially the unarmed, the wounded, the terrified, those engaged in non-combat tasks, or those moving away toward safety or camp.
In Shanti Parva, Bhishma instructs Yudhishthira on dharma after the war. Here he enumerates categories of persons who must not be struck in battle, emphasizing restraint and protection of non-combatants and incapacitated individuals.