Shloka 31
Nakula’s Engagement with Citra-sena and Karṇa’s Sons; Śalya Re-stabilizes the Kaurava Host
कवचोष्णीषसंछज्ञा पताकारुचिरद्रुमा । चक्रचक्रावलीजुष्टा त्रिवेणूरगसंवृता,उस समय रणभूमिमें एक रक्तकी नदी बह चली, जो परलोककी ओर प्रवाहित होनेवाली थी। रक्त ही उसका जल था, रथ भँवरके समान प्रतीत होते थे, ध्वज तटवर्ती वृक्षेके समान जान पड़ते थे, हड्डियाँ कंकड़-पत्थरोंका भ्रम उत्पन्न करती थीं, कटी हुई भुजाएँ नाकोंके समान दिखायी देती थीं, धनुष उसके स्रोत थे, हाथी पार्श्ववर्ती पर्वत और घोड़े प्रस्तर-खण्डके तुल्य थे, मेदा और मज्जा ये ही उसके पंक थे, छत्र हंस थे, गदाएँ नौका जान पड़ती थीं, कवच और पगड़ी आदि वस्तुएँ सेवारके समान उस नदीके जलको आच्छादित किये हुए थीं, पताकाएँ सुन्दर वृक्ष-सी दिखायी देती थीं, चक्र (पहिये) चक्रवाकोंके समूहकी भाँति उस नदीका सेवन करते थे और त्रिवेणुरूपी सर्प उसमें भरे हुए थे
kavacoṣṇīṣasaṃchannā patākāruciradrumā | cakracakrāvalījuṣṭā triveṇūragasaṃvṛtā ||
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ ആ യുദ്ധഭൂമിയിൽ രക്തത്തിന്റെ ഒരു നദി ഒഴുകിത്തുടങ്ങി; പരലോകത്തേക്കു തന്നെ ഒഴുകുന്നതുപോലെ തോന്നി. രക്തം തന്നെയായിരുന്നു അതിന്റെ ജലം; രഥങ്ങൾ ചുഴികളുപോലെ കണ്ടു; ധ്വജങ്ങൾ തീരവൃക്ഷങ്ങളെപ്പോലെ നിന്നു; അസ്ഥികൾ കല്ലുകഷണങ്ങളെന്ന ഭ്രമം ഉളവാക്കി; മുറിഞ്ഞ ഭുജങ്ങൾ സർപ്പങ്ങളെപ്പോലെ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു; ധനുസ്സുകൾ അതിന്റെ ഒഴുക്കുകളായി; വശങ്ങളിൽ ആനകൾ പർവ്വതങ്ങളെപ്പോലെ, കുതിരകൾ ചിതറിയ ശിലാഖണ്ഡങ്ങളെപ്പോലെ. മേദസ്സും മജ്ജയും അതിന്റെ ചെളിയായി; ഛത്രങ്ങൾ ഹംസങ്ങളെപ്പോലെ; ഗദകൾ നൗകകളെപ്പോലെ തോന്നി. കവചങ്ങളും പാഗടകളും പായലുപോലെ അതിന്റെ മേൽപ്പറമ്പിൽ പരന്നു; പതാകകൾ മനോഹര വൃക്ഷങ്ങളെപ്പോലെ തിളങ്ങി; ചക്രങ്ങളുടെ കൂട്ടം ചക്രവാകപ്പക്ഷികളുടെ കൂട്ടംപോലെ അതിന്റെ ജലം കുടിച്ചു; ‘ത്രിവേണു’ സർപ്പങ്ങളാൽ അത് നിറഞ്ഞിരുന്നു.
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse uses a stark extended metaphor—turning the battlefield into a ‘river of blood’—to underline the moral cost of war: glory and power are purchased with suffering, and the material signs of heroism (armor, banners, chariots) become mere debris in a landscape of death. It implicitly warns that when dharma collapses into violence, the world itself appears inverted and polluted.
Sañjaya, narrating the Kurukṣetra war, describes the scene after intense fighting: blood flows like a river, and the scattered instruments of battle—wheels, banners, armor, turbans—are poetically reimagined as features of that river (trees, birds, moss, serpents), emphasizing the battlefield’s horrific transformation.