Shloka 65
Duryodhana’s Post-Duel Lament and Instructions (भग्नसक्थस्य विलापः)
वासुदेववच: श्रुत्वा गान्धारी वाक्यमत्रवीत्,सा मे व्यवस्थिता श्रुत्वा तव वाक्यं जनार्दन । भगवान् श्रीकृष्णकी यह बात सुनकर गान्धारीने कहा--“महाबाहु केशव! तुम जैसा कहते हो, वह बिलकुल ठीक है। अबतक मेरे मनमें बड़ी व्यथाएँ थीं और उन व्यथाओंकी आगसे दग्ध होनेके कारण मेरी बुद्धि विचलित हो गयी थी (अतः मैं पाण्डवोंके अनिष्टकी बात सोचने लगी थी); परंतु जनार्दन! इस समय तुम्हारी बात सुनकर मेरी बुद्धि स्थिर हो गयी है--क्रोधका आवेश उतर गया है
vāsudevavacaḥ śrutvā gāndhārī vākyam abravīt | sā me vyavasthitā śrutvā tava vākyaṃ janārdana ||
വാസുദേവന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട് ഗാന്ധാരി പറഞ്ഞു— “ജനാർദനാ! നിന്റെ ഉപദേശം കേട്ടപ്പോൾ എന്റെ മനസ്സ് ശാന്തമായി സ്ഥിരപ്പെട്ടു. മഹാബാഹു കേശവാ! നീ പറയുന്നത് മുഴുവനും ശരിയാണ്. ഇതുവരെ ഞാൻ അത്യന്തം ദുഃഖത്തിൽ പീഡിതയായിരുന്നു; ആ ദുഃഖാഗ്നിയിൽ ദഹിച്ച് എന്റെ ബുദ്ധി ചാഞ്ചാടിപ്പോയി, പാണ്ഡവർക്കു അനിഷ്ടം ചിന്തിക്കാൻ പോലും തുടങ്ങി. എന്നാൽ ഇപ്പോൾ നിന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ടതോടെ എന്റെ ബുദ്ധി വീണ്ടും സ്ഥിരമായി—ക്രോധത്തിന്റെ പ്രചണ്ഡത ശമിച്ചു.”
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
Even justified grief can inflame into destructive anger; wise counsel and clear understanding can steady the mind, restoring self-control and preventing further harm. The verse highlights the ethical movement from vengeance toward restraint.
After hearing Kṛṣṇa (Vāsudeva) speak, Gāndhārī responds that his words are correct and that her mind, previously shaken by sorrow and anger—leading her to contemplate harm to the Pāṇḍavas—has now become composed and her anger has cooled.