Shloka 19
Chapter 59: Baladeva’s Censure, Keśava’s Restraint, and Yudhiṣṭhira’s Moral Accounting
विध्वस्तो5यं हतामात्यो हतभ्राता हतप्रज: । उत्सन्नपिण्डो भ्राता च नैतन्न्याय्यं कृतं त्वया,“इसका सर्वथा विध्वंस हो गया, इसके मन्त्री, भाई और पुत्र भी मार डाले गये। अब इसे पिण्ड देनेवाला भी कोई नहीं रह गया है। इसके सिवा यह हमारा ही भाई है। तुमने इसके साथ यह न्यायोचित बर्ताव नहीं किया है
vidhvasto ’yaṁ hatāmātyo hatabhrātā hataprajaḥ | utsannapiṇḍo bhrātā ca naitannyāyyaṁ kṛtaṁ tvayā ||
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഇവൻ പൂർണ്ണമായി നശിച്ചിരിക്കുന്നു; അവന്റെ മന്ത്രിമാർ കൊല്ലപ്പെട്ടു, സഹോദരൻ കൊല്ലപ്പെട്ടു, പുത്രന്മാരും കൊല്ലപ്പെട്ടു. ഇനി അവന് പിണ്ഡം അർപ്പിക്കാനുള്ളവനും ആരുമില്ല; പിണ്ഡപരമ്പര മുറിഞ്ഞുപോയി. അതുപോലെ തന്നെ, അവൻ നമ്മുടെ സ്വന്തം സഹോദരനുമാണ്. നീ അവനോട് ചെയ്തത് ന്യായമല്ല.
संजय उवाच
Educational Q&A
Even amid war, actions are judged by dharma and nyāya: destroying a kinsman’s support-system (ministers, kin, subjects) and cutting off his ritual continuity (piṇḍa/śrāddha) is portrayed as ethically improper, especially when the victim is ‘our own brother’.
Sañjaya reports a moral protest: someone has been thoroughly devastated—his advisers, brother, and people have been killed, leaving him without anyone to perform funeral rites. Sañjaya condemns the deed as unjust and emphasizes the bond of brotherhood.