Shloka 51
अध्याय ४ — दुर्योधनस्य असंधि-निश्चयः
Duryodhana’s Refusal of Reconciliation
पथ्यं राजन् ब्रवीमि त्वां तत्परासु: स्मरिष्यसि । “राजन! मैं इस संधिको ही तुम्हारे लिये कल्याणकारी मानता हूँ। पाण्डवोंके साथ किये जानेवाले युद्धको नहीं। मैं कायरता या प्राण-रक्षाकी भावनासे यह सब नहीं कहता हूँ। तुम्हारे हितकी बात बता रहा हूँ। तुम मरणासन्न अवस्थामें मेरी यह बात याद करोगे || ५० न! इति वृद्धों विलप्यैतत् कृप: शारद्वतो वच: । दीर्घमुष्णं च नि:श्वस्य शुशोच च मुमोह च,शरद्वानके पुत्र वृद्ध कृपाचार्य इस प्रकार विलाप करके गरम-गरम लंबी साँस खींचते हुए शोक और मोहके वशीभूत हो गये
sañjaya uvāca | pathyaṃ rājan bravīmi tvāṃ tatparāsuḥ smariṣyasi | na iti vṛddho vilapyaitat kṛpaḥ śāradvato vacaḥ | dīrghamuṣṇaṃ ca niḥśvasya śuśoca ca mumohaca |
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ, ഞാൻ നിന്നോട് പഥ്യവും ഹിതവും ആയ വാക്കുകളാണ് പറയുന്നത്; നീ പ്രാണാന്തത്തിനടുത്താകുമ്പോൾ ഇതു ഓർക്കും. ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് ശാരദ്വതപുത്രനായ വൃദ്ധൻ കൃപൻ വിലപിച്ചു; പിന്നെ ദീർഘവും ചൂടുള്ളതുമായ നിശ്വാസങ്ങൾ വിട്ട് ദുഃഖത്തിലും മോഹത്തിലും മുങ്ങി.
संजय उवाच
Educational Q&A
Sound counsel (pathya) should be heeded before catastrophe; when one is near ruin, the truth becomes unforgettable. The verse underscores ethical responsibility in advising rulers and the tragic cost of rejecting timely guidance.
Sañjaya reports a moment of urgent admonition to the king: advice meant for the king’s welfare will be remembered at death’s door. Kṛpa, aged and distressed, responds with refusal (“No”) and then collapses into heavy sighing, grief, and confusion.