Shloka 1
अध्याय ४ — दुर्योधनस्य असंधि-निश्चयः
Duryodhana’s Refusal of Reconciliation
नआऔका-<> 7 जल चतुथों5 ध्याय: कृपाचार्यका दुर्योधनको संधिके लिये समझाना संजय उवाच पतितान् रथनीडांश्व रथांश्वापि महात्मनाम् रणे च निहतान् नागान् दृष्टवा पत्तींश्ष मारिष,संजय कहते हैं--माननीय नरेश! उस समय रणभूमिमें महामनस्वी वीरोंके रथ और उनकी बैठकें टूटी पड़ी थीं। सवारोंसहित हाथी और पैदल सैनिक मार डाले गये थे। वह युद्धस्थल रुद्रदेवकी क्रीडाभूमि श्मशानके समान अत्यन्त भयानक जान पड़ता था और वहाँ लाखों नरेशोंका नामोनिशान मिट गया था। यह सब देखकर जब आपके पुत्र दुर्योधनका मन शोकमें डूब गया और उसने युद्धसे मुँह मोड़ लिया, कुन्तीपुत्र अर्जुनका पराक्रम देखकर समस्त सेनाएँ जब भयसे अत्यन्त व्याकुल हो उठीं और भारी दु:खमें पड़कर चिन्तामग्न हो गयीं, उस समय मथे जाते हुए सैनिकोंका जोर-जोरसे आर्तनाद सुनकर तथा राजाओंके चिह्नस्वरूप ध्वज आदिको युद्धस्थलमें क्षत-विक्षत हुआ देखकर प्रौढ़ अवस्था और उत्तम स्वभावसे युक्त तेजस्वी कृपाचार्यके मनमें बड़ी दया आयी। भरतवंशी नरेश! वे बातचीत करनेमें अत्यन्त कुशल थे। उन्होंने राजा दुर्योधनके निकट जाकर उसकी दीनता देखकर इस प्रकार कहा--
sañjaya uvāca | patitān rathanīḍāṁś ca rathāṁś cāpi mahātmanām | raṇe ca nihatān nāgān dṛṣṭvā pattīṁś ca māriṣa ||
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— പൂജ്യനായ രാജാവേ! അപ്പോൾ യുദ്ധഭൂമിയിൽ മഹാത്മവീരന്മാരുടെ രഥങ്ങളും അവയുടെ ഇരിപ്പിടമഞ്ചങ്ങളും തകർന്നു വീണുകിടന്നു; സവാരികളോടുകൂടിയ ഗജങ്ങളും പാദസൈനികരും പോരിൽ നിഹതരായിരുന്നു. ആ യുദ്ധസ്ഥലം രുദ്രദേവന്റെ ക്രീഡാഭൂമിപോലെ, ശ്മശാനസദൃശമായി അത്യന്തം ഭയാനകമായി തോന്നി; ലക്ഷക്കണക്കിന് രാജാക്കന്മാരുടെ പേരും പാടും മായിച്ചുപോയതുപോലെ ആയിരുന്നു. ഇതെല്ലാം കണ്ടപ്പോൾ നിന്റെ പുത്രൻ ദുര്യോധനന്റെ ഹൃദയം ശോകത്തിൽ മുങ്ങി, അവൻ യുദ്ധത്തിൽ നിന്ന് മുഖം തിരിച്ചു. കുന്തീപുത്രൻ അർജുനന്റെ പരാക്രമം കണ്ടു സമസ്ത സേനകളും ഭയത്തിൽ വിറച്ചു, മഹാദുഃഖത്തിൽ ചിന്താമഗ്നമായി. കലങ്ങിക്കൊണ്ടിരുന്ന സൈനികരുടെ ഉച്ചത്തിലുള്ള ആർത്തനാദം കേട്ടും, രാജചിഹ്നങ്ങളായ ധ്വജങ്ങൾ യുദ്ധഭൂമിയിൽ ക്ഷതവിക്ഷതമായിരിക്കുന്നതു കണ്ടും, പ്രായപൂർത്തിയും സദ്ഗുണവും തേജസ്സും ഉള്ള കൃപാചാര്യന്റെ മനസ്സിൽ വലിയ കരുണ ഉദിച്ചു. ഭരതവംശീയ രാജാവേ! ഉപദേശത്തിൽ അദ്ദേഹം അത്യന്തം നിപുണനായിരുന്നു. അദ്ദേഹം ദുര്യോധനന്റെ സമീപം ചെന്നു, അവന്റെ ദീനത കണ്ടു ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു—
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse frames an ethical moment in war: amid mass death and despair, a wise elder (Kṛpa) responds not with rage but with compassion and counsel. It highlights the dharmic role of mature guidance—steadying a leader whose mind is overwhelmed by grief and fear.
Sañjaya describes the battlefield strewn with broken chariots, dead elephants, and fallen infantry. Duryodhana becomes despondent and turns away from fighting as the troops panic at Arjuna’s prowess. Seeing this, Kṛpācārya approaches Duryodhana to advise and console him.