Shloka 5
Ārṣṭiṣeṇa’s Siddhi and the Tīrtha-Boons; Sindhudvīpa–Devāpi Brāhmaṇya; Viśvāmitra’s Tapas Begins
महता शिरसा राजन ग्रस्तजड्घो महोदर: । राक्षसस्य महाराज रामक्षिप्तस्य वै पुरा,तदनन्तर हलधारी बलराम औशनसतीर्थमें आये, जिसका दूसरा नाम कपालमोचनतीर्थ भी है। महाराज! पूर्वकालमें भगवान् श्रीरामने एक राक्षसको मारकर उसे दूर फेंक दिया था। उसका विशाल सिर महामुनि महोदरकी जाँघमें चिपक गया था। वे महामुनि इस तीर्थमें स्नान करनेपर उस कपालसे मुक्त हुए थे
vaiśampāyana uvāca |
mahatā śirasā rājan grastajaṅgho mahodaraḥ |
rākṣasasya mahārāja rāmakṣiptasya vai purā |
tad-anantaraṃ haladhārī balarāma auśanasatīrthaṃ samāyāyau, yasya dvitīyaṃ nāma kapālamocanatīrtham api |
mahārāja! pūrvakāle bhagavatā śrīrāmeṇa rākṣaso hatvā dūraṃ kṣiptaḥ; tasya viśālaṃ śiraḥ mahāmuner mahodarasya jaṅghāyāṃ saṃlagnaṃ babhūva |
sa mahāmuniḥ asmin tīrthe snātvā tasmin kapāle mokṣam avāpa |
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! പുരാതനകാലത്ത് ഭഗവാൻ ശ്രീരാമൻ ഒരു രാക്ഷസനെ വധിച്ച് ദൂരെയെറിഞ്ഞു. ആ രാക്ഷസന്റെ മഹത്തായ കപാലം മഹർഷി മഹോദരന്റെ തുടയിൽ ഒട്ടിപ്പിടിച്ച് ഭാരമായി അവനെ ബന്ധിച്ചു. തുടർന്ന് ഹലധാരി ബലരാമൻ ഔശനസ-തീർത്ഥത്തിലേക്ക് വന്നു; അതു കപാലമോചന-തീർത്ഥം എന്നും പ്രസിദ്ധം. അവിടെ സ്നാനം ചെയ്തതോടെ മഹർഷി മഹോദരൻ ആ കപാലബന്ധനത്തിൽ നിന്ന് മോചിതനായി.
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The passage highlights tīrtha-māhātmya: sacred places and prescribed rites (especially bathing) are portrayed as means to remove inauspicious residue and ritual impurity, restoring a person to auspiciousness and dharmic order.
Vaiśampāyana recounts an earlier incident: after Rāma killed and flung a rākṣasa, the rākṣasa’s huge skull became stuck to the sage Mahodara’s thigh. Later Balarāma visits Auśanasa-tīrtha (Kapāla-mocana), and at this place Mahodara is freed from the skull through bathing.