Shloka 63
सरस्वतीतीर्थानुक्रमः — बलरामस्य तीर्थयात्रा
Sarasvatī Tīrtha Itinerary — Balarāma’s Pilgrimage
एतदाचक्ष्व मे ब्रह्मन् श्रोतव्यं यदि मन्यसे । जनमेजयने पूछा--ब्रह्मन! उदपान तीर्थ कैसे हुआ? वे महातपस्वी त्रितमुनि उसमें कैसे गिर पड़े और द्विजश्रेष्ठ उनके दोनों भाइयोंने उन्हें क्यों वहीं छोड़ दिया था? क्या कारण था, जिससे वे दोनों भाई उन्हें कुएँमें ही त्यागकर घर चले गये थे? वहाँ रहकर उन्होंने यज्ञ और सोमपान कैसे किया? ब्रह्मन! यदि यह प्रसंग मेरे सुननेयोग्य समझें तो अवश्य मुझे बतावें
etad ācakṣva me brahman śrotavyaṃ yadi manyase | janamejaya uvāca |
ജനമേജയൻ പറഞ്ഞു— “ബ്രഹ്മനേ! ഇത് കേൾക്കേണ്ടതാണെന്ന് നിങ്ങൾ കരുതുന്നുവെങ്കിൽ എനിക്ക് പറഞ്ഞുതരിക. ആ കിണർ എങ്ങനെ തീർത്ഥമായി? മഹാതപസ്വിയായ ത്രിതമുനി അതിൽ എങ്ങനെ വീണു? ദ്വിജശ്രേഷ്ഠരായ അവന്റെ രണ്ടു സഹോദരന്മാർ അവനെ അവിടെയെന്തുകൊണ്ട് ഉപേക്ഷിച്ചു? ഏതു കാരണത്താൽ അവർ അവനെ കിണറ്റിൽ തന്നെയാക്കി വിട്ട് വീട്ടിലേക്കു മടങ്ങി? അവിടെ താമസിച്ചുകൊണ്ട് അവൻ യജ്ഞം എങ്ങനെ നടത്തി, സോമപാനം എങ്ങനെ ചെയ്തു? ഇത് ഞാൻ കേൾക്കേണ്ടതാണെന്ന് നിങ്ങൾ കരുതുന്നുവെങ്കിൽ, ദയവായി വിവരിക്കുക.”
जनमेजय उवाच
Educational Q&A
The verse frames a dharmic inquiry: sacredness (tīrtha) is tied to extraordinary endurance and ritual integrity. It also raises an ethical problem—how kin can fail in duty—inviting reflection on betrayal versus steadfastness in dharma.
King Janamejaya asks the Brahmin narrator to explain the backstory of a well that became a tīrtha: how the ascetic Trita fell into it, why his two brothers left him there, and how Trita could still perform sacrifice and partake of Soma while trapped.