Shloka 23
Trita in the Well (Udapāna-kathā) — Balarāma’s Tīrtha Observances
गोखरोष्ट प्रयुक्तैश्व यानैश्व बहुभिवत: । राजन्! महाबली बलदेवजीने सेवकोंको ऐसी आज्ञा देकर उस समय कुरुक्षेत्रमें ही तीर्थयात्रा आरम्भ कर दी। भरतश्रेष्ठ! वे सरस्वतीके स्रोतती ओर चलकर उसके दोनों तटोंपर गये। उनके साथ ऋत्विज, सुहृद, अन्यान्य श्रेष्ठ ब्राह्मण, रथ, हाथी, घोड़े और सेवक भी थे। बैल, गदहा और ऊँटोंसे जुते हुए बहुसंख्यक रथोंसे बलरामजी घिरे हुए थे || २०-- २२३ || श्रान्तानां क्लान्तवपुषां शिशूनां विपुलायुषाम्
go-kharauṣṭra-prayuktaiś ca yānaiś ca bahubhir vṛtaḥ | rājann mahābalī baladevājīna sevakān evam ājñāpya tadā kurukṣetre eva tīrtha-yātrām ārabdhavān | bharataśreṣṭha sa sarasvatyāḥ srotasī prati gatvā tayor ubhayataṭeṣu jagāma | tasya saha ṛtvijaḥ suhṛdaḥ anye ca śreṣṭhā brāhmaṇā rathā hastinaḥ aśvāḥ sevakāś ca āsan | vṛṣabha-gardabha-uṣṭra-yuktaiḥ bahusaṅkhyaiḥ rathaiḥ balarāmo vṛta āsīt ||
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— രാജാവേ, മഹാബലൻ ബലദേവൻ സേവകരോട് ഇങ്ങനെ ആജ്ഞാപിച്ച്, അന്നേ കുരുക്ഷേത്രത്തിൽ തന്നേ തീർത്ഥയാത്ര ആരംഭിച്ചു. ഭരതശ്രേഷ്ഠനേ, അദ്ദേഹം സരസ്വതിയുടെ സ്രോതസ്സുകളിലേക്കു നീങ്ങി അവളുടെ ഇരുകരകളിലുമായി സഞ്ചരിച്ചു. കൂടെ ഋത്വിജന്മാരും സുഹൃത്തുക്കളും മറ്റു ശ്രേഷ്ഠ ബ്രാഹ്മണന്മാരും, രഥങ്ങളും ഗജങ്ങളും അശ്വങ്ങളും സേവകരും ഉണ്ടായിരുന്നു. കാള, കഴുത, ഒട്ടകം എന്നിവയാൽ കെട്ടിയ അനവധി വാഹനങ്ങൾ ചുറ്റിനിന്നപ്പോൾ ബലരാമൻ മുന്നോട്ട് നീങ്ങി।
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
Even amid a war narrative, the text highlights an alternative dharmic response: stepping away from violence and turning toward tīrtha-yātrā, ritual order, and self-restraint. Balarāma’s movement to the Sarasvatī frames pilgrimage as a stabilizing, purifying discipline supported by priests, learned brāhmaṇas, and a well-ordered retinue.
Vaiśampāyana describes Balarāma beginning a pilgrimage from Kurukṣetra. He travels toward the streams of the Sarasvatī and along both banks, accompanied by priests, friends, eminent brāhmaṇas, and a large convoy of vehicles and animals—chariots/carts, elephants, horses, and many carts yoked to oxen, donkeys, and camels.