Shloka 49
द्वैपायनह्रदे दुर्योधनान्वेषणम् / The Search for Duryodhana at Dvaipāyana Lake
स दीर्घमिव नि:श्वस्य प्रत्यवेक्ष्य पुन: पुनः । असीौ मां पाणिना स्पृष्टवा पुत्रस्ते पर्यभाषत,यह सुनकर आपके पुत्रने लंबी साँस खींचकर बारंबार मेरी ओर देखा और हाथसे मेरा स्पर्श करके इस प्रकार कहा--'संजय! इस संग्राममें तुम्हारे सिवा दूसरा कोई मेरा आत्मीय जन सम्भवत: जीवित नहीं है; क्योंकि मैं यहाँ दूसरे किसी स्वजनको देख नहीं रहा हूँ। उधर पाण्डव अपने सहायकोंसे सम्पन्न हैं
sa dīrgham iva niḥśvasya pratyavekṣya punaḥ punaḥ | asau māṃ pāṇinā spṛṣṭvā putras te paryabhāṣata ||
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— അതു കേട്ട് നിന്റെ പുത്രൻ ദീർഘനിശ്വാസം വിട്ടു; വീണ്ടും വീണ്ടും എന്നെ നോക്കി, കൈകൊണ്ട് എന്നെ സ്പർശിച്ച് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു।
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights the ethical and emotional cost of war: when violence consumes one’s own people, even the powerful are reduced to seeking a single surviving human connection and a trustworthy witness. It implicitly contrasts isolation born of adharma-driven choices with the strength that comes from solidarity and righteous support.
Sanjaya reports a moment where Dhritarashtra’s son, overwhelmed, sighs deeply, repeatedly looks at Sanjaya, touches him, and begins to speak—signaling distress and a need for reassurance. The surrounding sense is that he feels bereft of surviving kinsmen, while the Pandavas appear well-supported by their allies.