Shloka 45
द्वैपायनह्रदे दुर्योधनान्वेषणम् / The Search for Duryodhana at Dvaipāyana Lake
(यस्य मूर्थाभिषिक्तानां सहस्नं मणिमौलिनाम् । आह्वत्य च करं सर्व स्वस्य वै वशमागतम् ।। चतु:सागरपर्यन्ता पृथिवी रत्नभूषिता । कर्णेनैकेन यस्यार्थे करमाहारिता पुरा ।। यस्याज्ञा परराष्ट्रेषु कर्णेनिव प्रसारिता । नाभवद् यस्य शस्त्रेषु खेदो राज्ञ: प्रशासत: ।। आसीनो हास्तिनपुरे क्षेमं राज्यमकण्टकम् | अन्वपालयदैश्वर्यात् कुबेरमपि नास्मरत् ।। भवनाद् भवन राजन प्रयातु: पृथिवीपते । देवालयप्रवेशे च पन्था यस्य हिरण्मय: ।। आरुह्दैरावतप्रख्यं नागमिन्द्रसमो बली । विभूत्या सुमहत्या यः प्रयाति पृथिवीपति: ।। त॑ भृशक्षतमिन्द्राभं पदभ्यामेव धरातले । तिष्ठन्तमेकं दृष्टवा तु ममाभूत् क्लेश उत्तम: ।। तस्य चैवंविधस्यास्य जगन्नाथस्य भूपते: । विपदप्रतिमाभूद् या बलीयान् विधिरेव हि ।।) मस्तकपर मुकुट धारण करनेवाले सहसौरों मूर्धाभिषिक्त नरेश जिसके लिये भेंट लाकर देते थे और वे सब-के-सब जिसकी अधीनता स्वीकार कर चुके थे, पूर्वकालमें एकमात्र वीर कर्णने जिसके लिये चारों समुद्रोंतक फैली हुई इस रत्नभूषित पृथ्वीसे कर वसूल किया था, कर्णने ही दूसरे राष्ट्रों जिसकी आज्ञाका प्रसार किया था, जिस राजाको राज्य-शासन करते समय कभी हथियार उठानेका कष्ट नहीं सहन करना पड़ा था, जो हस्तिनापुरमें ही रहकर अपने कल्याणमय निष्कण्टक राज्यका निरन्तर पालन करता था, जिसने अपने ऐश्वर्यसे कुबेरको भी भुला दिया था, राजन! पृथ्वीनाथ! एक घरसे दूसरे घरमें जाने अथवा देवालयमें प्रवेश करनेके हेतु जिसके लिये सुवर्णमय मार्ग बनाया गया था, जो इन्द्रके समान बलवान् भूपाल ऐरावतके समान कान्तिमान् गजराजपर आरूढ़ हो महान् ऐश्वर्यके साथ यात्रा करता था, उसी इन्द्र-तुल्य तेजस्वी राजा दुर्योधनको अत्यन्त घायल हो पाँव-पयादे ही पृथ्वीपर अकेला खड़ा देख मुझे महान् क्लेश हुआ। ऐसे प्रतापी और सम्पूर्ण जगत्के स्वामी इस भूपालको जो अनुपम विपत्ति प्राप्त हुई, उसे देखकर कहना पड़ता है कि “विधाता ही सबसे बड़ा बलवान है'। ततोअस्मै तदहं सर्वमुक्तवान् ग्रहणं तदा । द्वैपायनप्रसादाच्च जीवतो मोक्षमाहवे,तत्पश्चात् मैंने युद्धमें अपने पकड़े जाने और व्यासजीकी कृपासे जीवित छूटनेका सारा समाचार उससे कह सुनाया
yasya mūrdhābhiṣiktānāṃ sahasraṃ maṇimaulinām | āhṛtya ca karaṃ sarve svasya vai vaśam āgatam || catuḥsāgaraparyantā pṛthivī ratnabhūṣitā | karṇenaikena yasyārthe karam āhāritā purā || yasyājñā pararāṣṭreṣu karṇeneva prasāritā | nābhavad yasya śastreṣu khedo rājñaḥ praśāsataḥ || āsīno hāstinapure kṣemaṃ rājyam akaṇṭakam | anvapālayad aiśvaryāt kuberaṃ api nāsmarat || bhavanād bhavanaṃ rājan prayātuḥ pṛthivīpate | devālayapraveśe ca panthā yasya hiraṇmayaḥ || ārūhya airāvataprakhyaṃ nāgam indrasamo balī | vibhūtyā sumahatyā yaḥ prayāti pṛthivīpatiḥ || taṃ bhṛśakṣatam indrābhaṃ padabhyām eva dharātale | tiṣṭhantam ekaṃ dṛṣṭvā tu mamābhūt kleśa uttamaḥ || tasya caivaṃvidhasyāsya jagannāthasya bhūpateḥ | vipad apratimābhūd yā balīyān vidhir eva hi || tato 'smai tad ahaṃ sarvam uktavān grahaṇaṃ tadā | dvaipāyanaprasādāc ca jīvato mokṣam āhave ||
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— മണിമയ കിരീടധാരികളായ സഹസ്രങ്ങളായ മൂർധാഭിഷിക്ത രാജാക്കന്മാർ കരം-ഭേദങ്ങൾ കൊണ്ടുവന്ന്, എല്ലാവരും അവന്റെ അധീനത അംഗീകരിച്ചവൻ; അവന്റെ നിമിത്തം ഒരിക്കൽ കർണ്ണൻ ഒരുത്തൻ മാത്രം നാലു സമുദ്രപര്യന്തമായ, രത്നഭൂഷിതമായ ഈ ഭൂമിയിൽ നിന്ന് നികുതി പിരിച്ചവൻ; അവന്റെ ആജ്ഞ കർണ്ണൻ പരരാജ്യങ്ങളിൽ പ്രസരിപ്പിച്ചവൻ; രാജ്യം ഭരിക്കുമ്പോൾ ആയുധം എടുക്കേണ്ട ക്ലേശം ഒരിക്കലും അനുഭവിക്കാത്തവൻ; ഹസ്തിനാപുരത്തിൽ ആസീനനായി ക്ഷേമമായ, കണ്ഠകരഹിതമായ രാജ്യത്തെ സംരക്ഷിച്ച്, തന്റെ ഐശ്വര്യത്താൽ കുബേരനെയും മറക്കുമാറാക്കിയവൻ; ഹേ രാജൻ, ഹേ പൃഥ്വീപതേ! വീട്ടിൽ നിന്ന് വീട്ടിലേക്കുള്ള യാത്രയ്ക്കും ദേവാലയപ്രവേശത്തിനും വരെ അവനുവേണ്ടി സ്വർണമയ പാതകൾ ഒരുക്കപ്പെട്ടിരുന്നു; ഇന്ദ്രസമ ബലവാനായി, ഐരാവതസദൃശ ഗജരാജത്തിൽ ആരൂഢനായി മഹാവിഭൂതിയോടെ സഞ്ചരിച്ചവൻ— അത്തരം ഇന്ദ്രപ്രഭ ദുര്യോധനനെ ഞാൻ അത്യന്തം ക്ഷതഗ്രസ്തനായി, നിർവസ്ത്ര ഭൂമിയിൽ തന്റെ കാലുകളിൽ ഒറ്റയ്ക്കു നിൽക്കുന്നതായി കണ്ടപ്പോൾ എനിക്ക് പരമ ദുഃഖം തോന്നി. ഇങ്ങനെ ജഗന്നാഥനായ ഭൂപതിക്ക് അപൂർവമായ വിപത്ത് സംഭവിച്ചതിനെ കണ്ടാൽ, വിധിയേയാണ് ഏറ്റവും ബലവാൻ എന്നു പറയേണ്ടിവരും. പിന്നീട് ഞാൻ അവനോട് എല്ലാം പറഞ്ഞു—യുദ്ധത്തിൽ ഞാൻ പിടിക്കപ്പെട്ടതും, ദ്വൈപായനൻ (വ്യാസൻ) കൃപയാൽ ഞാൻ ജീവനോടെ മോചിതനായതും।
संजय उवाच
Educational Q&A
Worldly sovereignty—tribute, wealth, and ceremonial grandeur—cannot shield anyone from reversal; the passage underscores the Mahābhārata’s recurring insight that ‘vidhi’ (destiny/time) can overpower even the most exalted ruler, urging humility and detachment from pride in power.
Sañjaya describes Duryodhana’s former imperial magnificence—kings paying tribute, Karṇa enforcing his authority, golden pathways, elephant processions—and contrasts it with the present scene: Duryodhana stands alone and badly wounded on the ground. Moved by grief, Sañjaya then reports that he told Duryodhana how he had been captured and later spared alive through Vyāsa’s grace.